Có cần thêm đội trật tự đô thị cấp xã?

Tuy nhiên, cùng với kỳ vọng siết chặt trật tự xây dựng, đề xuất này cũng đặt ra yêu cầu làm rõ cơ chế phối hợp và phân định thẩm quyền để tránh chồng chéo trong quản lý. Mô hình mới sẽ giúp xử lý vi phạm sát hơn, hay bộ máy hiện nay đã đủ chức năng nếu được phân quyền và phối hợp hiệu quả?

Ông Nguyễn Văn Trường, ở phường Tây Hồ, Hà Nội, thong thả ngồi đọc báo sớm trên vỉa hè đường Trích Sài, khi hàng quán, xe cộ không còn lấn chiếm không gian ven hồ.

Chứng kiến sự vào cuộc tích cực của các lực lượng chức năng thời gian gần đây, ông Trường cảm thấy khá băn khoăn về đề xuất thành lập thêm các đội Quản lý trật tự xây dựng, đô thị cấp xã:

"Như trước chỗ tôi ngồi đây, xe máy để đầy vỉa hè, thành ra ô tô có loa phóng thanh, ai để xe là người ta nhắc nhở, một hai lần không được thì người ta sẽ chụp ảnh và phạt. Nếu bây giờ mỗi phường thành lập riêng một đội thì cái đấy do nhu cầu của ban, ngành ở trên thôi. Tôi biết có những nhà người dân ở trong ngõ sâu, người ta chỉ dỡ một cái bếp nhỏ mấy mét vuông thôi, cán bộ của phường không đi kiểm tra mà cũng biết được".

Nguy cơ chồng chéo trong quản lý cũng là điều mà nhiều người dân lo ngại, khi hiện nay, việc quản lý đô thị đã có cán bộ phường và công an đảm nhiệm:

"Nó là chồng chéo. Đô thị thì tất cả do phường lo, trách nhiệm giao cho ai thì người đó chịu trách nhiệm".

"Người ta có ý định xây nhà là đã xin ý kiến các nhà hộ xung quanh thì nên tạo điều kiện cho người ta xây. Phường chỉ cần xuống để kiểm tra, hoặc có kiến nghị thì xuống, còn không thì thôi kệ người ta chịu trách nhiệm với điều kiện, hoàn cảnh của người ta thôi, chứ cũng không cần thêm một ban, ngành nào nữa đâu. Vì vừa rồi nhà nước cũng giảm ban, ngành là dân đã “dễ thở” hơn rất nhiều rồi".

Dưới góc nhìn pháp lý, luật sư Nguyễn Ngọc Hùng, Trưởng Văn phòng luật sư Kết Nối, Đoàn luật sư TP. Hà Nội cho biết, khi triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, vai trò của xã, phường được nâng lên rõ rệt, không chỉ dừng lại ở việc phát hiện vi phạm, mà còn trở thành chủ thể quản lý trực tiếp, có thể tổ chức lực lượng chuyên trách để kiểm tra thường xuyên, lập hồ sơ xử lý, xây dựng các kế hoạch tổ chức thực hiện và áp dụng biện pháp ngăn chặn cần thiết.

Theo luật sư Nguyễn Ngọc Hùng, đề xuất thành lập các Đội Quản lý trật tự xây dựng, đô thị cấp xã có tính thực tiễn và phù hợp yêu cầu quản lý đô thị trước áp lực ngày càng lớn. Lực lượng chuyên trách cấp xã sẽ phát hiện vi phạm sớm hơn, xử lý kịp thời hơn và hạn chế tình trạng vi phạm kéo dài, khó khắc phục hậu quả; đồng thời nâng cao trách nhiệm của chính quyền cơ sở. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất là phải thiết kế rõ các cơ chế phối hợp và phân định thẩm quyền:

"Cần xác định rõ lực lượng này thuộc ai, chịu sự quản lý hành chính của cấp xã, hay chịu sự chỉ đạo chuyên môn theo ngành dọc từ Sở Xây dựng? Nếu không làm rõ thì rất dễ xảy ra tình trạng chồng chéo trách nhiệm, hoặc đùn đẩy trong việc xử lý vi phạm.

Ngoài ra, cũng phải tính toán tránh tăng biên chế. Dù lựa chọn thành lập mô hình mới hay giữ nguyên bộ máy hiện tại, yếu tố quyết định vẫn là phân quyền rõ ràng, tăng trách nhiệm của cấp cơ sở và xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả.

Nếu làm tốt những điều đó thì hiệu quả quản lý sẽ được nâng lên. Còn nếu chỉ bổ sung một số đầu mối tổ chức mà không giải quyết được vấn đề trách nhiệm, thẩm quyền thì rất khó tạo ra những chuyển biến thực chất", luật sư Nguyễn Ngọc Hùng cho biết.

Đồng tình quan điểm này, TS. KTS Lê Trọng Bình, nguyên Trưởng Khoa Quản lý đô thị, Học viện Cán bộ quản lý xây dựng và đô thị cho rằng, quan trọng nhất là cách thức vận hành lực lượng quản lý trật tự xây dựng, đô thị:

"Cứ theo Luật Tổ chức chính quyền như HĐND, UBND, theo quy định của Luật Xây dựng, Luật Quy hoạch đô thị,… cấp xã xem xét địa bàn mình có cần thiết phải lập đội này không? Quan trọng là cách thức vận hành và cơ chế xử lý, đặc biệt là đã đưa ra rồi thì phải thực hiện triệt để. Một điều nữa là dự kiến bỏ giấy phép xây dựng, lúc ấy vai trò hậu kiểm rất quan trọng".

Dưới một góc nhìn khác, KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội cho rằng, trước đây, các tỉnh, thành từng có đội thanh tra xây dựng, không để lại vai trò gì rõ ràng sau một thời gian hoạt động và không hạn chế được tình trạng xây dựng trái phép.

Ông Ánh lấy ví dụ ở TP.HCM, một đợt ra quân kéo dài hai tuần của quận Bình Thạnh (cũ) chỉ phát hiện vài chục trường hợp vi phạm, trong khi flycam phát hiện được gần 10.000 trường hợp vi phạm chỉ sau vài giờ đồng hồ:

"Những việc giám sát các hoạt động xã hội khi có các tổ chức, cá nhân, quan hệ giữa con người với con người thì nó không đem lại hiệu quả lớn. Do vậy, công cụ giám sát các hoạt động xã hội được tự động hóa và có rất nhiều công cụ phát huy hiệu quả một cách công bằng, minh bạch và chi phí thấp.

Chúng ta không thể quay lại thời kỳ “đồ đá”, tức là cứ đẩy con người ra để thực hiện những việc tiếp xúc các vụ việc vi phạm. Ở đó rất tiềm tàng việc tham nhũng, tiềm tàng việc thỏa hiệp, tiềm tàng những việc gọi là mục tiêu đặt ra mà không có kết quả.

Từ năm 2008, 2010 cho đến 2025, dân cư ở bãi sông Hồng từ 15 vạn người đã tăng lên gần gấp đôi rồi. Vi phạm xây dựng cũng như việc định cư ở đấy tràn lan và vượt ra ngoài sự kiểm soát của các cơ quan quản lý sử dụng sức người, hoặc công cụ quản trị yếu kém"./.

Thêm đội trật tự, vấn đề ở cách tổ chức

Khi Hà Nội vận hành mô hình chính quyền 2 cấp, xã phường trở thành nơi gần dân nhất, và cũng là nơi đầu tiên xử lý những biến động của đô thị. Đội Quản lý trật tự xây dựng, đô thị cấp xã, bên cạnh những kỳ vọng là câu hỏi đáng suy nghĩ: liệu đô thị đang thực sự thiếu lực lượng quản lý, hay đang thiếu một cơ chế phối hợp đủ rõ trách nhiệm và đủ hiệu quả? Nếu không trả lời được câu hỏi này thì việc thêm một đội mới rất dễ rơi vào tình cảnh cũ.

Hà Nội lúc này giống như một guồng máy đang tăng tốc. Những cây cầu, tuyến đường, khu đô thị tiếp tục mở ra, những công trình xây dựng nối nhau mọc lên ở cả khu vực trung tâm lẫn vùng ven. Khi mô hình chính quyền 2 cấp được triển khai, nhiều đầu việc trước đây thuộc cấp huyện đã chuyển mạnh xuống xã, phường. Áp lực quản lý xây dựng, quản lý đất đai, trật tự đô thị vì thế cũng dồn về cấp cơ sở nhiều hơn bao giờ hết.

Trong bối cảnh đó, đề xuất lập các Đội Quản lý trật tự xây dựng, đô thị cấp xã nghe qua là hợp lý. Một lực lượng bám sát địa bàn rõ ràng có lợi thế phát hiện nhanh những vi phạm từ sớm, từ xa. Một căn nhà cơi nới trái phép nếu được nhắc nhở ngay từ lúc mới dựng khung thép sẽ khác hoàn toàn với khi đã xây kín tầng. Một hàng quán lấn chiếm vỉa hè nếu xử lý ngay từ đầu sẽ dễ hơn nhiều so với khi đã hình thành thói quen kinh doanh kéo dài.

Đô thị càng lớn, nhu cầu “tai mắt” thường trực ở cấp gần dân nhất càng rõ. Nhưng cũng chính ở đây xuất hiện điều khiến nhiều người băn khoăn: Hà Nội có đang thiếu công cụ quản lý, hay thiếu sự vận hành hiệu quả cho bộ máy hiện có?

Bởi thực tế, chức năng quản lý trật tự xây dựng và đô thị lâu nay không phải bỏ trống. Chính quyền xã, phường đã có trách nhiệm quản lý địa bàn. Công an cơ sở tham gia bảo đảm trật tự. Các lực lượng chuyên môn về xây dựng, đô thị vẫn đang tồn tại. Sau khi bỏ cấp huyện, tinh thần chung là tinh gọn đầu mối, phân cấp mạnh hơn cho cơ sở và làm rõ trách nhiệm cá nhân. Nếu tiếp tục lập thêm một đội mới nhưng cơ chế phối hợp, quyền hạn và trách nhiệm không được thiết kế rõ ràng, thì nguy cơ chồng chéo là điều khó tránh.

Người dân từng chứng kiến không ít thời điểm lực, lượng quản lý đô thị xuất hiện khá đông, nhưng vi phạm vẫn tồn tại dai dẳng. Không phải vì thiếu người đi kiểm tra, mà vì trách nhiệm bị chia nhỏ, xử lý thiếu liên tục hoặc “đẩy bóng” qua lại giữa các đơn vị.

Một mái che lấn vỉa hè giữa khu dân cư đông đúc không thể là thứ không ai nhìn thấy. Một công trình xây vượt tầng giữa phố cũng khó có thể mọc lên chỉ sau một đêm. Điều đô thị thiếu nhiều khi không phải người, mà là một cơ chế khiến người chịu trách nhiệm không thể đứng ngoài trách nhiệm.

Đó cũng là lý do có ý kiến cho rằng, thay vì tiếp tục mở rộng lực lượng, Hà Nội nên tận dụng mạnh hơn công nghệ quản lý đô thị. Camera AI hiện đã có thể nhận diện hành vi dừng đỗ sai quy định, lấn chiếm lòng đường, vỉa hè để phục vụ xử lý phạt nguội. Dữ liệu quy hoạch, giấy tờ xây dựng, phản ánh của người dân cũng ngày càng được số hóa. Nếu những hệ thống này được kết nối đồng bộ thì khả năng giám sát còn liên tục và khách quan hơn nhiều so với mô hình quản lý phụ thuộc hoàn toàn vào con người.

Bởi càng nhiều khâu tiếp xúc trực tiếp, nguy cơ phát sinh tiêu cực càng cần được tính tới.

Đây là điều không thể né tránh khi bàn về một lực lượng hoạt động sát cơ sở. Quản lý đô thị liên quan trực tiếp đến xây dựng, kinh doanh, sử dụng vỉa hè, đất đai,… - những lĩnh vực dễ phát sinh lợi ích cục bộ nếu thiếu giám sát minh bạch. Một mô hình mới vì thế không chỉ cần thêm quyền, mà còn cần thêm cơ chế kiểm soát quyền lực.

Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa đội quản lý đô thị cấp xã là không cần thiết. Vấn đề nằm ở cách tổ chức.

Nếu đội này chỉ là một tầng trung gian mới, chuyên đi nhắc nhở rồi chuyển hồ sơ lên cấp khác xử lý, thì sẽ khó tạo đột phá về kết quả. Nhưng nếu đây là lực lượng được tích hợp vào mô hình quản trị đô thị số, có quyền hạn rõ ràng, chịu trách nhiệm cụ thể theo địa bàn và hoạt động trên nền dữ liệu minh bạch thì câu chuyện sẽ khác.

Khi đó, đội quản lý đô thị không chỉ đi tuần tra bằng mắt thường, mà có thể tiếp nhận cảnh báo từ camera AI, từ phản ánh của người dân trên các nền tảng số, từ dữ liệu đất đai, xây dựng để phát hiện bất thường gần như theo thời gian thực. Trách nhiệm của từng cán bộ phụ trách địa bàn cũng cần được “định danh” rõ ràng: vi phạm xuất hiện từ khi nào, đã kiểm tra chưa, xử lý tới đâu, vì sao kéo dài?

Một bộ máy hiện đại không thể vận hành bằng tư duy ra quân rồi… “thôi”. Trong mô hình chính quyền 2 cấp, cấp xã đang trở thành đầu mối “trực chiến” của quản lý đô thị. Vì vậy, điều Hà Nội cần có lẽ không đơn thuần là thêm người, mà là thêm năng lực quản trị cho cấp cơ sở: rõ quyền hạn, rõ trách nhiệm, rõ công nghệ hỗ trợ và rõ cơ chế giám sát.

Một đô thị hiện đại không được đo bằng số lượng đội quản lý xuất hiện trên đường phố, mà bằng khả năng ngăn vi phạm ngay từ lúc chưa kịp thành hình. Và đôi khi, hiệu quả lớn nhất không nằm ở việc lập thêm một lực lượng, mà ở việc khiến mọi lực lượng đang có vận hành thực chất hơn, minh bạch hơn và chịu trách nhiệm đến cùng với địa bàn mình quản lý./.