Chợ Hòa Bình - Nơi lưu giữ phần hồn Chợ Lớn

Theo dòng chảy thời gian, nơi đây không chỉ là một khu chợ mưu sinh, mà còn trở thành không gian giao thoa văn hóa Việt – Hoa, nơi những phong tục, tập quán và nếp sống được tiếp nối qua nhiều thế hệ.

Sài Gòn trong hương cà phê sớm mai

TP.HCM: Nơi giao thoa văn hóa ẩm thực thú vị

Mến Sài Gòn từ câu chuyện “nhà quê” lên tỉnh

Cây cầu trăm năm chứng kiến vùng Kênh Tẻ đổi thay

Chợ Hòa Bình nằm giữa 4 con đường Bùi Hữu Nghĩa, Bạch Vân, Chiêu Anh Các và Nhiêu Tâm (quận 5, Chợ Lớn cũ, nay là phường An Đông, TPHCM) - khu vực có đông cộng đồng người Hoa sinh sống lâu đời. Theo tư liệu lịch sử và lời kể của các bậc cao niên, chợ Hòa Bình được hình thành từ thế kỷ 18 – 19. Đến đầu thế kỷ 20, cùng với sự phát của Chợ Lớn, chợ Hòa Bình mở rộng quy mô và trở thành một trong những khu chợ lớn và sầm uất nhất khu vực thời bấy giờ.

Nói về lịch sử hình thành và tên gọi khu chợ, Nhà nghiên cứu văn hóa - xã hội, GS, TS. Vũ Gia Hiền - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu ứng dụng văn hóa du lịch, trực thuộc Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam cho biết:

“Dựa trên quá trình hình thành và phát triển của Sài Gòn – Chợ Lớn xưa, những khu chợ thường nằm gần các tuyến sông, nơi thuận lợi cho việc giao thương. Chợ Hòa Bình cũng nằm gần Kênh Tàu Hủ. Khi khu vực này ngày càng phát triển, người ta xây dựng chợ trên một khu đất rộng, nằm giữa bốn tuyến đường như hiện nay.

Chợ Hòa Bình xuất hiện vào khoảng thế kỷ XVIII – XIX, trong giai đoạn cộng đồng người Hoa quy tụ về khu vực Chợ Lớn để sinh sống, lập nghiệp và phát triển hoạt động buôn bán. Về tên gọi, khu vực chợ ngày nay trước kia có một ngôi làng mang tên Hòa Bình. Sau này, khi khu đất của làng được sử dụng để hình thành chợ, người ta lấy tên làng đặt cho chợ. Chợ được xây dựng vào năm 1954 và tiếp tục phát triển theo sự thay đổi của khu vực”.

Đến chợ Hòa Bình vào một buổi sáng cuối tuần, chúng tôi gặp bà Lâm Thị Hoa (78 tuổi) - một tiểu thương gắn bó với chợ Hòa Bình hơn 50 năm qua. Sau năm 1954, bà Hoa cùng gia đình từ miền Bắc vào Sài Gòn lập nghiệp và buôn bán ở Chợ Hòa Bình đến ngày nay.

Trong ký ức của bà Hoa, thuở trước, quang cảnh quanh chợ Hòa Bình còn thoáng đãng, chợ vắng người, “không cửa nẻo”, các sạp hàng “nho nhỏ” cũng còn thưa thớt… Ban đầu, chợ bán những mặt hàng truyền thống như thực phẩm, vải vóc… sau đó phát triển đa dạng thêm mặt hàng mỹ phẩm, quần áo, giày dép… nhằm thích nghi với nhu cầu của mua sắm của người dân.

Với bà Hoa, Chợ Hòa Bình không đơn thuần là nơi mưu sinh, buôn bán mà còn là nơi lưu giữ ký ức - cả gia đình truyền nghề từ thế hệ này sang thế hệ khác: 

“Từ ngoài Bắc vào đây là đã có chợ rồi. 7 - 8 tuổi là cô đã theo gia đình đi ra đây buôn bán rồi. Đến khi cô lớn, cô một mình bán, năm nay cô 78 tuổi là bảy chục năm rồi đó. Đời cha mẹ cô, sinh tới đời cô, tới giờ đời con - cháu là 4 đời. Hồi xưa bán cũng chợ thưa lắm, thưa người thôi, đâu có san sát như bây giờ. Bây giờ nó mới càng ngày càng phát triển thêm ra”.

Không chỉ là một khu chợ cổ lưu giữ ký ức, câu chuyện của bao thế hệ người dân đến làm ăn, sinh sống và gắn bó với khu vực Chợ Lớn, chợ Hòa Bình còn là nơi kết tinh, giao thoa văn hóa đặc sắc của 2 cộng đồng người Việt và người Hoa.

Một trong những tiểu thương người Hoa gắn bó lâu đời với chợ là bà Tân Thục Cầm (67 tuổi). Bà Cầm là người Hoa đến Sài Gòn lập nghiệp từ thời trẻ, chồng là người Việt, bà đã bán hàng ở chợ hơn 50 năm, từ lúc 16 tuổi đến nay.

Cũng như nhiều gia đình người Hoa khác trong chợ Lớn, bà Cầm và 2 con gái sử dụng thành thạo cả tiếng Hoa và tiếng Việt trong đời sống hằng ngày. Các phong tục, tập quán, những dịp lễ của người Hoa như lễ cúng trăng vào Tết Trung thu, lễ cúng Thất tịch vào mùng 7.7 âm lịch... đều được gia đình bà gìn giữ trong sinh hoạt và buôn bán.

“Tết thì phải cúng. Phải dán mấy cái dây đỏ đỏ. Mùng 5 tháng 5, cũng phải cúng kiến. Ấn tượng nhất là tháng 7 này nè. Ở đây người ta hùn tiền rồi cúng kiến. Tháng 7, tháng 8, cúng cô hồn, cúng Trung Thu. Tối mình cúng bánh. 9–10 giờ  bày bàn ra cúng”.

Từ những phong tục được gìn giữ trong từng gia đình, nét văn hóa Việt - Hoa cũng hiện diện trong từng gian hàng, mặt hàng và sinh hoạt mua bán tại chợ Hòa Bình. Chợ tập trung nhiều mặt hàng tươi sống như rau củ, thịt, hải sản; cùng các loại đồ khô, gia vị, trà, bánh kẹo và đặc sản mang đậm hương vị người Hoa như lạp xưởng, khô cá, mứt, bánh.

Chợ cũng có nhiều gian hàng bán đồ cúng, phục vụ nhu cầu tín ngưỡng vào ngày rằm, lễ, Tết. Bên cạnh đó, ẩm thực là một điểm nhấn với nhiều món ăn quen thuộc của người Hoa như há cảo, xíu mại, hủ tiếu, sủi cảo, cùng các món Việt như bánh mì, phở, bún, cơm tấm…

Ở Chợ Hòa Bình, những cuộc trò chuyện, trao đổi hàng hóa tiếng Việt xen lẫn tiếng Hoa, những món hàng quen thuộc của người Việt, những món ăn mang hương vị đặc trưng của cộng đồng người Hoa… hay đơn giản là cách người bán nhớ mặt từng khách hàng… Tất cả những dấu vết ấy tạo nên một không gian văn hóa rất riêng của Chợ Lớn – nơi nhiều cộng đồng đã cùng sinh sống, làm ăn và tạo dựng nên một diện mạo đô thị đặc trưng.

Ngày nay, Chợ Hòa Bình tuy không còn nhộn nhịp, sầm uất như như trước, nhưng nó vẫn giữ được những nét đặc trưng riêng biệt với kiến trúc mang đậm dấu ấn Trung Hoa: hai tháp chợ lợp mái ngói lưu ly xanh ngọc, thiết kế kiểu xếp tầng, khoảng không thông gió bằng những hoạ tiết chữ Vạn chữ Thọ; cột gỗ chạm khắc tinh xảo, tạo nên vẻ đẹp vừa mộc mạc vừa cổ kính.

Chợ Hòa Bình hôm nay đã khác trước. Thành phố đổi thay, phương thức mua bán thay đổi và cả nhu cầu của người tiêu dùng cũng đổi thay. Nếu như ngày trước, Chợ Hòa Bình đông đúc, người dân đi chợ từ sáng sớm, những lối đi lúc nào cũng rộn ràng, tấp nập người mua kẻ bán. Bây giờ, việc buôn bán đã thay đổi. Có siêu thị, cửa hàng tiện lợi, có cả những nền tảng mua sắm trực tuyến. Khách đến chợ ít hơn trước.

Những tiểu thương cũng “nặng lòng” hơn xưa:

"Lúc trước cộng đồng người Hoa bán nhiều, chủ yếu là những người lớn tuổi, cha mẹ mình. Hồi xưa chợ đông lắm, sáng sớm là đông. Bây giờ nhiều người bỏ sạp, nghỉ bán. Từ Covid tới giờ người ta khó khăn, buôn bán ế nên nhiều người nghỉ. Chắc khoảng một phần ba. Cỡ 30 – 40% đó".

"Hồi xưa bán rần rần. Bán hoài, bán hoài. Hồi xưa khách đông dữ lắm. Nhất là sáng 7 giờ . Người ta đi tấp nập. Bây giờ ngồi không ai đi hết. Thời buổi khó khăn. Người ta mua online nhiều hơn, lên Facebook rồi người ta mua đồ được rồi. Đâu có cần ra chợ".

Giữa một TP.HCM hiện đại và không ngừng chuyển động, giữa những thay đổi biến thiên của “thời cuộc”, vẫn còn những người tiểu thương lựa chọn ở lại chợ Hòa Bình. Họ giữ lấy sạp hàng của gia đình, giữ cách buôn bán đã quen, giữ những món hàng mà khách cũ vẫn tìm đến. Chỉ đơn giản là tiếp tục công việc của mình. Nhưng chính sự tiếp nối tự nhiên ấy lại đang góp phần giữ lại một phần ký ức của Chợ Lớn…

Chợ Hòa Bình hôm nay, vẫn bắt đầu một ngày bằng những âm thanh rất đỗi quen thuộc: tiếng mở cửa sạp, tiếng xe chở hàng, tiếng cân hàng, tiếng gọi khách và những cuộc trò chuyện giữa người mua với người bán… Một khu chợ đã đi qua nhiều đổi thay của thành phố. Những mặt hàng thay đổi, cách buôn bán thay đổi, người mua cũng khác xưa. Nhưng trong những sạp hàng, những gia đình đã gắn bó qua nhiều thế hệ và đời sống giao thương Việt – Hoa, vẫn còn những dấu vết của một Chợ Lớn xưa.

SỐNG Ở SÀI GÒN: Văn hóa đi nhà sách - giữ lấy mùi giấy giữa dòng chảy số

Dù sách điện tử và trí tuệ nhân tạo đang dần thay thế những thói quen cũ, các không gian sách giữa lòng Sài Gòn vẫn giữ cho riêng mình một khoảng lặng khác biệt. Bước qua ngưỡng cửa nhà sách, chạm tay vào mùi giấy chính là cách người thành phố chậm lại. Nhìn lại nếp sống ấy không chỉ để hoài niệm về thời tuổi trẻ của bao thế hệ, mà còn là lời nhắc nhủ giữ gìn một "nếp đọc" đẹp đẽ trước làn sóng công nghệ đang cuộn trôi.

Mỗi lần bước qua cánh cửa kính tự động của một nhà sách giữa lòng Sài Gòn, tiếng còi xe inh ỏi bên ngoài đường như lập tức bị bỏ lại đằng sau. Không gian đột ngột hạ nhiệt, nhường chỗ cho một thứ mùi rất riêng: mùi giấy mới hòa lẫn mùi điều hòa thơm lạnh. Với thế hệ 8x và 9x, đó không chỉ là bước qua một ngưỡng cửa kiến trúc, mà là một chiếc vé du hành ngược thời gian, trở về với thói quen thiếu thời đã từng nuôi dưỡng tâm hồn của một thế hệ người Sài Gòn.

Thế hệ 8x, 9x lớn lên trong giai đoạn giao thời. Đó là những ngày internet chưa phủ kín đời sống, điện thoại thông minh còn là khái niệm xa xỉ, thế giới giải trí của một đứa trẻ cũng không rộng lớn như hôm nay. Muốn đọc truyện, người ta tìm đến nhà sách; muốn biết thêm một điều gì, người ta tìm trong sách; còn muốn giết một buổi chiều nóng nực của Sài Gòn, đôi khi chỉ cần ghé vào một nhà sách, đứng bên kệ truyện đọc say mê đến khi hai chân mỏi nhừ mới chịu ra về.

Nhà sách Sài Gòn, Nguyễn Văn Cừ, Xuân Thu, Fahasa... từng là những địa chỉ quen thuộc với các thiếu niên thành phố. Ở đó, một đứa trẻ có thể quên mất thời gian chỉ vì một cuốn truyện mới, một tựa sách vừa bắt mắt hay một nhân vật mà mình muốn biết câu chuyện sẽ đi về đâu.

Cái cảm giác cầm từng cuốn sách, lật giở từng trang giấy, đưa lên mũi hít hà hương mực in còn mới là một trải nghiệm lắng sâu vào nội tại. Người ta không chỉ đọc bằng mắt, mà đọc bằng cả khát khao khám phá của tuổi trẻ. Những buổi chiều lang thang trong nhà sách, gom góp từng đồng tiền tiết kiệm để mua bằng được cuốn sách yêu thích đã trở thành một phần ký ức không thể xóa nhòa.

Giờ đây, khi công nghệ bùng nổ, sách điện tử (e-book) có thể lưu trữ cả một thư viện trong một thiết bị nhỏ gọn. Mọi tri thức, thông tin đều có thể truy cập tức thì chỉ bằng một cú chạm. Làn sóng công nghệ cuộn trôi với tốc độ chóng mặt, cuốn theo cả thói quen sống và phương thức tiếp nhận tri thức của con người. Nhiều người lo sợ rằng văn hóa đọc truyền thống sẽ bị bóp nghẹt, và những nhà sách gạch hoa rồi cũng sẽ trở thành di tích của quá khứ.

Thế nhưng, giữa nhịp sống cuồng quay của một Sài Gòn không bao giờ ngủ, các không gian sách vẫn đứng đó, điềm nhiên và lặng lẽ giữ cho riêng mình một khoảng lặng khác biệt. Bởi vì nhà sách không chỉ là nơi bán mua mà còn là một không gian trú ẩn. Bước qua ngưỡng cửa nhà sách chính là cách ta chủ động "ngắt kết nối" để sống chậm lại. Khi chạm tay vào từng gáy sách, lật từng trang giấy, chúng ta thực sự sống với chính mình ở giây phút hiện tại. Đó là một khoảng nghỉ hiếm hoi cho tâm trí vốn đã quá tải, áp lực vì cuộc sống mỗi ngày với lượng thông tin dày đặc từ chiếc điện thoại.

Một cuốn sách nằm yên trên kệ, chờ người đọc tự mình cầm lên. Không có thuật toán nào buộc phải xem tiếp nội dung này hay chuyển sang nội dung khác. Người đọc có thể đứng thật lâu trước một kệ sách, đọc vài trang, suy nghĩ rồi mới quyết định có mua hay không. Sự chậm rãi ấy tưởng như bình thường nhưng lại là một giá trị văn hóa trong đời sống hiện đại.

Nhìn lại thói quen đi nhà sách của thế hệ 8x, 9x không đơn thuần là một cuộc dạo chơi hoài niệm về thời thanh xuân đã qua. Đó còn là một lời nhắc nhủ dịu dàng nhưng sâu sắc về việc giữ gìn một "nếp đọc" đẹp đẽ. Nếp đọc ấy không chỉ là việc nạp kiến thức, mà là cách chúng ta rèn luyện sự kiên nhẫn, khả năng tập trung và chiều sâu tâm hồn. Tri thức khi được thẩm thấu qua thời gian, qua sự chậm rãi của nếp đọc truyền thống mới thực sự ở lại và trở thành một phần của bản thể.

Ngày nay, những đứa trẻ có nhiều lựa chọn hơn. Các em có thể đọc sách giấy, sách điện tử, nghe sách nói hoặc tìm hiểu kiến thức qua nhiều nền tảng khác nhau. Không có lý do gì để phủ nhận những phương thức mới. Công nghệ không phải đối thủ của sách. Thành phố này có thể thay đổi từng ngày, những công nghệ mới liên tục ra đời. Nhưng chừng nào những nhà sách vẫn còn sáng đèn, chừng nào vẫn có người bước vào đó không chỉ để mua một cuốn sách mà còn để tìm một khoảng yên giữa thành phố, thì nếp đọc vẫn còn một chỗ đứng.

Một đứa trẻ được cha mẹ dắt vào nhà sách hôm nay có thể không lớn lên với ký ức giống thế hệ 8x, 9x, nhưng biết đâu nhiều năm sau, mùi giấy mới vẫn có thể trở thành mùi của tuổi thơ đối với chính em. Gửi gắm nếp đọc ấy cho thế hệ mai sau không phải là sự níu kéo, mà là trao cho chúng một chiếc neo bám chắc chắn giữa dòng chảy công nghệ cuồn cuộn, con người vẫn luôn có một nơi chốn yên bình để trở về với chính mình.