Chấm điểm công dân số: Có nên mở rộng ngoài VNeID?

Liệu có cần mở rộng việc chấm điểm sang hoạt động khác ngoài VNeID để quản lý tốt hơn các hành vi số của công dân?

Tại dự thảo Nghị quyết về phát triển công dân số, Bộ Công an đề xuất hệ thống “chấm điểm công dân số” được tích hợp trên VNeID, nhằm khuyến khích các hành vi tích cực trên môi trường số, không áp dụng để xử phạt hay hạn chế quyền lợi.

Công dân cập nhật dữ liệu, sử dụng càng nhiều dịch vụ online, tích cực đóng góp ý kiến các dự thảo, tham gia khảo sát, phản ánh kiến nghị trên môi trường số thì càng được cộng nhiều điểm. Điểm số được gắn với các quyền lợi, ưu đãi về thuế, phí, dịch vụ, thủ tục hành chính, an sinh xã hội. Dự kiến, khi công dân tích cực tham gia các dịch vụ trên môi trường số thì sẽ được giảm 10 - 100% với 127 loại thuế, phí.

Đa số người dân ủng hộ đề xuất này, dù còn một số băn khoăn về cách triển khai, hay mong muốn việc chấm điểm được mở rộng trên môi trường mạng:

"Nếu được thông qua thì cũng là một đề xuất hay. Khi mọi người cập nhật thông tin tức thì, nhà nước sẽ quản lý tốt hơn".

"Mình nghĩ cũng nên mở rộng ra các nền tảng khác để việc sử dụng mạng xã hội trở nên văn minh hơn".

"Cá nhân mình thấy vấn đề giảm chi phí dịch vụ có thể là một yếu tố cho một số người, nhưng đối với mình thì nó không phải yếu tố hấp dẫn. Quan trọng nhất là quá trình tương tác dịch vụ ổn, nhanh và thuận lợi cho người dân".

"Nên để cho bên thứ ba, ví dụ, về mặt tài chính thì có hệ thống ngân hàng đánh giá uy tín vay mượn, bên bảo hiểm đánh giá uy tín của người ta. Như thế là để xã hội tự điều chỉnh, chứ không phải một bên được quyền đánh giá về người khác".

Theo chuyên gia an ninh mạng, TS. Đoàn Trung Sơn, chấm điểm công dân là cách đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật, chuẩn mực xã hội và nghĩa vụ hành chính của mỗi cá nhân, chứ không phải để kiểm soát hay trừng phạt. Nếu được áp dụng ở mức độ phù hợp thì nó có thể nâng cao hiệu quả quản lý, phòng ngừa rủi ro và cải thiện chất lượng dịch vụ công.

Chấm điểm giúp cơ quan nhà nước theo dõi mức độ tuân thủ một cách có hệ thống. Dựa trên dữ liệu hành vi, các đối tượng có thể được phân loại để thiết kế quy trình, mức độ kiểm tra và hỗ trợ phù hợp, nâng cao trải nghiệm cho người dân. Việc gắn quyền lợi hành chính với mức độ tuân thủ cũng góp phần tăng tính minh bạch và trách nhiệm công dân.

Theo ông Sơn, dù chưa có hệ thống chấm điểm toàn diện, song các hình thức như: điểm tín dụng, đánh giá chấp hành pháp luật,… đã có. Việc mở rộng đánh giá hành vi công dân số là khả thi về công nghệ, nhưng rất nhạy cảm, đòi hỏi thiết kế thận trọng để bảo đảm quyền riêng tư, tránh lạm dụng, đồng thời phát huy vai trò khuyến khích hành vi tích cực và phòng ngừa rủi ro trong quản lý nhà nước.

Cũng ủng hộ đề xuất chấm điểm công dân số, ông Vũ Hoàng Liên, Chủ tịch Hiệp hội Internet Việt Nam cho rằng, đây sẽ là nền tảng để tạo ra những cư dân số lành mạnh, môi trường tin cậy và xã hội văn minh; đồng thời tạo động lực để cơ quan quản lý nhà nước ứng dụng công nghệ thông tin phục vụ người dân. Tuy nhiên, cần chú ý tiêu chí để đánh giá, trách nhiệm về dữ liệu và công tác quản lý:

"Về hình thức động viên, nên có các hình thức khác chứ không nên sử dụng ưu đãi về thuế, vì thuế có những mục tiêu riêng. Việc tích hợp VNeID là rất đúng đắn, bất cứ ai tham gia hoạt động công cộng đều phải chính danh. Về việc mở rộng trên những nền tảng, nguyên tắc vẫn là chính danh. Các nền tảng xã hội, kinh tế hay dịch vụ khác đều nên liên thông với VNeID. Đối với các dịch vụ xuyên biên giới, nếu chúng ta phối hợp tốt và hợp tác dựa trên thiện chí của nhà cung cấp để liên thông được thì rất tốt", ông Vũ Hoàng Liên cho biết.

Dẫn kinh nghiệm từ một số quốc gia, TS. Đoàn Trung Sơn cho rằng, cách tiếp cận khác nhau có thể dẫn tới kết quả rất khác nhau. Tại Trung Quốc, hệ thống tín nhiệm xã hội được triển khai nhằm tăng cường tuân thủ pháp luật và quản lý rủi ro, song việc gắn dữ liệu hành vi với các biện pháp hạn chế đã làm dấy lên lo ngại về quyền riêng tư và kiểm soát xã hội. Ngược lại, Singapore lựa chọn mô hình khuyến khích, tạo động lực để công dân tham gia và đóng góp ý kiến, không dùng điểm số để trừng phạt:

"Từ góc nhìn cá nhân, không nên chấm điểm công dân số như một công cụ dùng để trừng phạt toàn diện, mà nên xem là một cơ chế hỗ trợ, quản lý rủi ro và khuyến khích các hành vi tích cực. Nếu mở rộng việc đánh giá công dân ra ngoài phạm vi VNeID thì cần giới hạn rõ phạm vi dữ liệu được thu thập, đánh giá. Chỉ nên tập trung vào các hành vi vi phạm pháp luật đã được quy định và có bằng chứng rõ ràng, có quy trình khiếu nại và sửa sai. Việc hạn chế quyền lợi chỉ nên áp dụng trong những trường hợp cụ thể tương xứng với mức độ vi phạm và phải dựa trên cơ sở pháp lý minh bạch, không cảm tính hay suy đoán".

Chấm điểm để quản trị nhẹ hơn

Khi quản trị bước vào không gian số, những mệnh lệnh hành chính dần nhường chỗ cho các cơ chế mềm. Việc chấm điểm, xếp hạng không chỉ khuyến khích người dân dùng dịch vụ công trực tuyến, mà còn mở ra một cách thức mới để điều tiết xã hội: Nếu được thiết kế đúng thì điểm số có thể trở thành “đòn bẩy mềm”, giúp bộ máy hành chính vận hành nhẹ hơn, thông minh hơn.

Quản lý hành chính truyền thống đã quen với con dấu đỏ, hồ sơ giấy và những hàng người xếp trước quầy tiếp nhận. Nhưng trong thời đại số, quản trị buộc phải tìm kiếm một thứ “ngôn ngữ” khác để đối thoại với công dân.

Việc gắn hành vi sử dụng dịch vụ công trực tuyến với cơ chế cộng điểm và ưu đãi, vì thế, không đơn thuần là một sáng kiến kỹ thuật. Nó phản ánh sự thay đổi tư duy trong quản lý nhà nước: từ chỗ coi công dân là đối tượng thụ hưởng bị động, sang nhìn họ như những “người chơi” trong một hệ sinh thái số, nơi luật chơi minh bạch và lợi ích được phân bổ theo mức độ tham gia.

Ở góc độ bộ máy, mỗi hồ sơ được nộp, xử lý và trả kết quả trên môi trường số là một lần giảm tải cho hệ thống hành chính. Không gian làm việc được thu gọn, chi phí vận hành giảm, thời gian xử lý được rút ngắn. Nhưng sâu xa hơn, điểm số giúp Nhà nước nhìn thấy một điều mà trước đây rất khó đo lường là: mức độ sẵn sàng số của công dân. Ai chủ động, ai chần chừ, ai đứng ngoài cuộc chuyển đổi,… tất cả đều hiện lên qua những số liệu thống kê.

Khác với chế tài hành chính, điểm số không mang dáng dấp của sự trừng phạt. Nó vận hành giống một đòn bẩy mềm, tác động vào tâm lý hơn là nghĩa vụ, để người dân nhận thấy sự khác biệt và có thêm lý do để lựa chọn.

Ở góc độ công dân, cơ chế này cũng góp phần định hình lại trách nhiệm của họ trong môi trường số. Thay vì coi việc khai báo, hoàn thiện hồ sơ hay tuân thủ quy trình là “việc của Nhà nước”, thì người dân bắt đầu nhìn thấy lợi ích trực tiếp gắn với từng thao tác của mình.

Tuy nhiên, để cơ chế khuyến khích thực sự tạo chuyển biến thì ưu đãi không nên dừng lại ở vài nghìn, vài chục nghìn lệ phí. Giá trị lớn hơn nằm ở việc gắn điểm số với quyền được phục vụ nhanh hơn, thuận tiện hơn và tin cậy hơn như: rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, giảm yêu cầu bổ sung giấy tờ, hay ưu tiên tiếp nhận,… Khi điểm số giúp công dân “đi” nhanh hơn trong thủ tục hành chính thì nó sẽ trở thành động lực thực chất.

Mở rộng góc nhìn, nếu chỉ dừng lại ở phạm vi một nền tảng hành chính, thì tác động của điểm số sẽ khó lan tỏa đủ rộng. Đời sống số của công dân ngày nay trải dài trên toàn bộ không gian mạng: từ thanh toán, ký kết, học tập, khám chữa bệnh, cho tới cách ứng xử và chia sẻ thông tin. Câu hỏi đặt ra không còn là có nên mở rộng chấm điểm hay không, mà là mở rộng đến đâu và bằng cách nào để không biến công cụ quản trị thành áp lực xã hội.

Kinh nghiệm từ Trung Quốc cho thấy chấm điểm công dân số không đồng nghĩa áp một thang điểm chung cho toàn bộ đời sống xã hội. Thực tế, hệ thống tín nhiệm xã hội của nước này chủ yếu tập trung thu thập và liên thông dữ liệu về tuân thủ pháp luật, nghĩa vụ tài chính và trách nhiệm hành chính của cá nhân, doanh nghiệp. Điểm tín nhiệm được sử dụng như công cụ hỗ trợ quản lý và phòng ngừa rủi ro, với phạm vi xác định rõ, gắn trực tiếp với lợi ích công cộng, thay vì giám sát tràn lan hành vi xã hội.

Từ kinh nghiệm đó, có thể thấy việc mở rộng chấm điểm trên toàn không gian số chỉ khả thi khi đáp ứng ba điều kiện then chốt. Thứ nhất, tiêu chí chấm điểm phải gắn chặt với nghĩa vụ và trách nhiệm công dân trong môi trường số, không lan sang những lựa chọn cá nhân thuần túy. Thứ hai, hệ thống phải minh bạch đến mức công dân có thể hiểu và dự đoán được hệ quả của hành vi. Thứ ba, luôn cần một cơ chế điều chỉnh, khiếu nại, để điểm số không trở thành “bản án” cứng nhắc.

Nếu vượt qua được những ranh giới này, thì điểm số có thể trở thành công cụ quản trị rất hiệu quả. Nó cho phép Nhà nước phát hiện sớm những hành vi gian lận, lạm dụng hay né tránh nghĩa vụ trong môi trường số, từ đó chuyển trọng tâm từ xử phạt sang phòng ngừa. Quản trị, khi ấy, giống như việc điều tiết dòng chảy: không cần những bức tường quá cao, chỉ cần những con kênh được thiết kế đúng hướng.

Cần nhấn mạnh là điểm số không phải mục tiêu cuối cùng của chuyển đổi số. Nó chỉ là phương tiện để xây dựng những chuẩn mực hành vi mới, nơi sự tuân thủ, minh bạch và trách nhiệm được ghi nhận một cách công bằng. Nếu điểm số bị lạm dụng, thiếu minh bạch hoặc vượt quá giới hạn cần thiết, thì nó sẽ đánh mất vai trò khuyến khích và trở thành gánh nặng tâm lý cho xã hội.

Điều này càng có ý nghĩa trước sự khác biệt giữa các nhóm công dân. Không phải ai cũng có kỹ năng công nghệ, thiết bị hay điều kiện để thực hiện đầy đủ các thủ tục trực tuyến, nhất là người cao tuổi, người dân ở vùng sâu, vùng xa,… Với họ, việc không tham gia hoặc tham gia hạn chế vào môi trường số không thể xem là thiếu hợp tác. Cơ chế khuyến khích cần đủ linh hoạt để hỗ trợ, bù đắp và tạo lối đi thay thế, tránh biến động lực dành cho nhóm có điều kiện thành áp lực vô hình đối với những nhóm yếu thế hơn trong xã hội.

Quản trị số thành công không nằm ở việc kiểm soát chặt chẽ hơn, mà ở chỗ tạo ra một hệ sinh thái, nơi hành vi tích cực được nuôi dưỡng tự nhiên. Khi công dân cảm thấy việc tham gia vào không gian số mang lại lợi ích rõ ràng và công bằng, thì họ sẽ chủ động đồng hành bộ máy, thay vì đứng ngoài hoặc đối phó. Nếu được đặt đúng chỗ, đúng liều lượng, thì điểm số có thể trở thành công cụ đắc lực, giúp quản trị hành chính nhẹ hơn, thông minh hơn và gần dân hơn bao giờ hết./.