Ngày đầu cấp giấy chứng nhận kiểm định điện tử: “Cú sốc” đầu tiên
Câu chuyện về chuyển đổi số nói chung và trong lĩnh vực đăng kiểm nói riêng không còn xa lạ, nhưng hành trình đưa nó vào thực tế lại đang chứng kiến những vướng mắc nhất định.
Khi những địa danh quen thuộc bỗng đứng chung một mái nhà, bài toán đặt ra không nằm ở quy mô to hay nhỏ, hiện đại hay truyền thống, mà nằm ở chỗ liệu cộng đồng còn giữ được quyền làm chủ ký ức văn hóa của mình hay không.
Mùa xuân năm nay, nhiều đoàn rước sẽ đi qua những địa danh mới ghép tên, nhưng tiếng trống hội vẫn là ký ức vọng về từ làng xã cũ. Người già nhận ra mái đình, bến nước xưa.
Người trẻ nhìn thấy sân khấu, mã QR, hàng rào phân luồng. Hai lớp thời gian khiến lễ hội vừa quen vừa lạ, nhưng điều đáng quan tâm không phải là lễ hội đông hơn hay quy củ hơn, mà là cách nó được kể lại.
Trước hết, cần nhìn nhận rằng sáp nhập địa giới hành chính đã tạo ra thay đổi căn bản trong cách tổ chức lễ hội. Khi nhiều đơn vị cấp xã, cấp thôn được gộp lại, việc xây dựng kế hoạch lễ hội không còn là việc của một làng, mà trở thành nhiệm vụ của một đơn vị hành chính lớn hơn, dân cư đông hơn, nguồn lực nhiều hơn và cả áp lực quản lý lớn hơn.
Để lễ hội không trở thành một sự kiện "đúng quy trình" nhưng thiếu cảm xúc, thì chủ thể vẫn phải là cộng đồng. Hình ảnh hội vật truyền thống làng Thủ Lễ, xã Quảng Điền, TP. Huế (Ảnh - Lê Hiếu VOV)
Điều đó giúp lễ hội có điều kiện được đầu tư bài bản về hạ tầng, an ninh, vệ sinh môi trường, phòng cháy chữa cháy,… - những yếu tố vốn là điểm yếu của nhiều lễ hội truyền thống.
Một điểm tích cực nữa là khả năng lan tỏa giá trị lễ hội. Trước đây, nhiều lễ hội chỉ quanh quẩn trong phạm vi một làng, ít người biết đến, thậm chí đứng trước nguy cơ mai một vì thiếu người kế tục. Nhưng khi sáp nhập, việc quảng bá, kết nối tour tuyến, chia sẻ nguồn lực có thể giúp những lễ hội nhỏ được “đánh thức”.
Tuy nhiên, lễ hội không phải là một sự kiện hành chính. Lễ hội là ký ức tập thể, là niềm tin tâm linh, là cách một cộng đồng kể lại câu chuyện về nguồn cội của mình. Khi nhiều cộng đồng cùng đứng trong một đơn vị quản lý thì nguy cơ lớn nhất là sự đồng nhất hóa.
Nếu mọi lễ hội đều được tổ chức theo cùng một kịch bản, cùng một bộ quy chuẩn hình thức, hoặc thậm chí là gom lại thành một “siêu lễ hội” hoành tráng, thì phần “hồn” - vốn là sự khác biệt - rất dễ bị phai nhạt.
Chính vì vậy, để lễ hội không trở thành một sự kiện “đúng quy trình” nhưng thiếu cảm xúc, thì chủ thể vẫn phải là cộng đồng. Chính quyền chỉ quản lý bằng khung, chứ không quản lý bằng khuôn.
Khung là những nguyên tắc về an toàn, văn minh, bảo vệ môi trường, chống mê tín dị đoan, chống thương mại hóa quá mức. Còn phần nội dung nghi lễ, trò chơi dân gian, cách thức hành lễ phải là không gian mở để cộng đồng tự quyết.
Trong đó, cần trao quyền nhiều hơn cho những người nắm giữ tri thức bản địa, đó là những bậc cao niên, các phường tế, nghệ nhân. Khi lập kế hoạch tổ chức, tiếng nói của họ cần được đặt ngang hàng với tiếng nói của đơn vị quản lý. Một lễ hội được quyết định bởi người hiểu nó từ bên trong sẽ giữ được hồn cốt một cách tự nhiên, dù nó diễn ra trong đơn vị hành chính to nhỏ thế nào.
Câu chuyện vì thế cần được xử lý bằng một cách làm mềm. Thay vì gom nhiều lễ hội nhỏ thành một sự kiện lớn cho “dễ”, địa phương cần xây dựng mạng lưới lễ hội theo cụm, kết nối về truyền thông, hạ tầng, du lịch nhưng giữ nguyên cấu trúc nghi lễ riêng.
Sự liên thông nằm ở dịch vụ và quảng bá. Một tuyến du xuân có thể đi qua nhiều làng, nhưng mỗi làng vẫn kể câu chuyện của mình bằng “giọng nói” riêng.
Thành công của lễ hội không nằm ở số lượng người tham dự hay quy mô sân khấu, mà ở mức độ cộng đồng tham gia và cảm thấy mình thuộc về lễ hội đó (Ảnh minh họa - Thanh Thủy VOV)
Vấn đề nguồn lực cũng cần được nhìn nhận theo hướng khác. Sáp nhập giúp ngân sách tập trung hơn, nhưng thay vì dồn vào những hạng mục hoành tráng, nên ưu tiên cho việc phục dựng nghi thức, đào tạo người kế tục, số hóa tư liệu lễ hội. Một kho dữ liệu số về thần tích, nghi lễ, trò chơi dân gian không chỉ giúp bảo tồn lâu dài, mà còn tạo nền tảng cho giáo dục văn hóa.
Cụ thể hơn về công nghệ, nếu được sử dụng đúng cách thì nó không những không làm mất đi sự thiêng liêng, mà còn giúp bảo vệ không gian khỏi sự quá tải và hỗn loạn. Việc ứng dụng bản đồ số để phân luồng dòng người, vé điện tử để kiểm soát số lượng khách, camera giám sát để đảm bảo an ninh, hay mã QR để cung cấp thông tin về di tích và nghi lễ,… sẽ giúp lễ hội trở nên minh bạch và thân thiện hơn.
Và sau cùng, cần thay đổi cách đánh giá thành công của lễ hội. Thành công không nằm ở số lượng người tham dự hay quy mô sân khấu, mà ở mức độ cộng đồng tham gia và cảm thấy mình thuộc về lễ hội đó.
Một lễ hội có thể nhỏ, nhưng nếu người dân tự tay chuẩn bị, tự nguyện tham gia, tự hào kể về nó, thì đó là một lễ hội sống. Ngược lại, một lễ hội hoành tráng nhưng người dân chỉ đứng xem như khán giả, thì đó chỉ là một sản phẩm trình diễn.
Lễ hội sau sáp nhập giống như một cổ thụ được chuyển sang mảnh đất rộng hơn. Đất mới có thể màu mỡ, ánh sáng có thể nhiều hơn, nhưng nếu làm tổn thương bộ rễ thì cây sẽ chỉ còn tán lá bên ngoài. Bộ rễ ấy chính là ký ức làng xã, là nghi lễ, là niềm tin của cộng đồng.
Bảo vệ bộ rễ không phải bằng cách đóng khung quá khứ, mà bằng cách tạo điều kiện để nó tiếp tục sinh trưởng trên mảnh đất mới.
Giữ trật tự cho lễ hội là trách nhiệm của quản lý, còn giữ linh hồn cho lễ hội là trách nhiệm của cả cộng đồng. Khi hai trách nhiệm ấy gặp nhau ở sự tôn trọng văn hóa, thì những con đường hành chính mới mở sẽ không làm mất đi lối cũ dẫn về đình làng - nơi lễ hội vẫn là câu chuyện của ký ức, của niềm tin và của bản sắc.
