Cần nhận diện thế nào để tránh dính bẫy “việc nhẹ, lương cao”?

Tội phạm “việc nhẹ, lương cao” đang cải dạng thế nào để tiếp tục cận nạn nhân? Người dân cần nâng cao cảnh giác, nhận diện các thủ đoạn mới, chủ động kiểm chứng thông tin thế nào để tránh dính bẫy?

PV VOV Giao thông Quốc gia có cuộc đối thoại với Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu - Chuyên gia tội phạm học, Thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia xung quanh nội dung này.

PV: Trước thực tế các đường dây lừa đảo “việc nhẹ, lương cao” đang có nguy cơ tái diễn, thậm chí thay đổi phương thức, thủ đoạn, đâu là những dấu hiệu đáng lưu ý để người dân nhận diện sớm và không trở thành nạn nhân?

TS Đào Trung Hiếu: Theo tôi, thủ đoạn có thể thay đổi, nhưng cấu trúc của cái bẫy về cơ bản vẫn giống nhau. Đó là tạo lòng tin, kích thích lòng tham hoặc nhu cầu việc làm, thúc ép ra quyết định, cô lập nạn nhân, cuối cùng là kiểm soát và khai thác.

Dấu hiệu đầu tiên cần cảnh giác, là lợi ích được hứa hẹn quá cao so với yêu cầu công việc.

Dấu hiệu thứ hai, đó là thông tin tuyển dụng mập mờ, không xác định được pháp nhân tuyển dụng, địa chỉ làm việc, hợp đồng, chức danh…

Dấu hiệu thứ ba là những yêu cầu bất thường, như gửi ảnh căn cước, hộ chiếu, thông tin tài khoản ngân hàng, rồi bắt phải cài ứng dụng lạ, hoặc nhận/chuyển hộ tiền.

Đặc biệt hiện nay không chỉ cảnh giác với người lạ đâu, người đưa chúng ta vào bẫy hoàn toàn có thể là một người quen cũng đang ở trong bẫy.

PV: Như ông vừa đề cập, hiện nay các đối tượng không chỉ tiếp cận trực tiếp nạn nhân mà còn nhắm tới người thân, bạn bè để dụ dỗ, lôi kéo. Theo ông, vì sao không ít trường hợp từ nạn nhân thành thủ phạm?

TS Đào Trung Hiếu: Đây là một đặc điểm rất đáng lưu ý của tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia hiện nay. Chúng không chỉ khai thác tiền của nạn nhân, mà còn khai thác chính các mối quan hệ xã hội của nạn nhân.

Chẳng hạn như, một khi một người đã rơi vào sự kiểm soát của đường dây thì họ có thể bị tội phạm ép buộc phải gọi điện, nhắn tin cho bạn bè, cho người thân để tuyển thêm người. Đối tượng hiểu rất rõ một nguyên lý tâm lý, đó là con người ta thường cảnh giác với người lạ nhưng lại dễ hạ thấp cơ chế phòng vệ trước người mà mình quen biết và tin tưởng.

Ban đầu một số người có thể thực hiện hành vi này do bị đe dọa, cưỡng ép hoặc muốn tìm cách thoát khỏi hoàn cảnh của mình. Nhưng nguy hiểm ở chỗ, nếu tiếp tục tham gia và được hưởng lợi từ việc đưa thêm người vào đường dây, thì cái ranh giới giữa nạn nhân và người thực hiện tội phạm sẽ dần thay đổi.

Tâm lý học hành vi gọi đây là quá trình thích nghi và hợp lý hóa hành vi. Có thể ban đầu họ nghĩ rằng “tôi bị ép buộc”, sau đó chuyển sang thành “tôi chỉ là người giới thiệu”, rồi đến là “ai cũng làm như vậy”, và cuối cùng là chủ động tuyển người để được hưởng tiền hoặc có vị trí tốt hơn trong đường dây tội phạm.

PV: Vì sao đã có hàng loạt vụ việc xảy ra, cơ quan chức năng đã truy quét và cảnh báo nhưng đây vẫn là nguy cơ rất cao? Theo ông, cần lưu ý nhận diện các thủ đoạn mới thế nào?

TS Đào Trung Hiếu: Chúng ta đang đối mặt với một loại tội phạm có khả năng thích nghi rất cao. Khi một thủ đoạn đã bị nhận diện, thì chúng không nhất thiết phải từ bỏ hoạt động phạm tội, mà chỉ cần thay vò bọc.

Nếu như trước đây là tuyển người sang làm việc tại casino, hoặc các khu kinh tế với lời hứa “việc nhẹ, lương cao”, thì hiện nay lời mời có thể được khoác áo tuyển dụng nhân sự, công nghệ này, marketing này, chăm sóc khách hàng… AI và công nghệ Deepfake còn có thể khiến cho việc giả mạo danh tính, hình ảnh, giọng nói… trở nên thuyết phục hơn.

Bởi vậy, nếu người dân chỉ ghi nhớ những kịch bản lừa đảo cũ, thì chúng ta luôn có nguy cơ chậm hơn so với tội phạm một bước.

Do đó theo tôi cần phải chuyển từ nhận diện từng thủ đoạn sang nhận diện cấu trúc của hành vi lừa đảo. Mỗi người nên tự hỏi là tại sao một người không quen biết với mình, lại mang cho mình một cơ hội tốt đến đến bất thưởng như thế?

Họ cần gì ở mình và mình có thể kiểm chứng độc lập những điều họ nói hay không. Chỉ cần hình thành được những thói quen kiểm chứng trước khi tin và trước khi hành động, chúng ta đã tạo ra một lớp phòng vệ rất quan trọng.

PV: Từ chỗ là nạn nhân đến trở thành “chân rết” trong các đường dây lừa đảo xuyên quốc gia, người vi phạm có thể phải trả giá thế nào? Nguy hiểm hơn nữa, gây ảnh hưởng quyền lợi, uy tín của quốc gia ra sao trong hội nhập và phát triển?

TS Đào Trung Hiếu: Cái giá đầu tiên và trực tiếp nhất là trách nhiệm pháp lý. Nhưng cái giá không nằm ở một bản án. Theo tôi, người tham gia các dây lừa đảo này có thể thể đánh mất tương lai nghề nghiệp, uy tín cá nhân, quan hệ gia đình, thậm chí chính họ tiếp tục trở thành nạn nhân của bạo lực, của cưỡng bức lao động, của giam giữ, mua bán người hoặc những hành động phạm tội khác.

Ở phạm vi rộng hơn, thì đây không còn là câu chuyện của từng cá nhân. Khi mà công dân Việt Nam xuất hiện với tư cách là thành viên cho các mạng lưới lừa đảo xuyên quốc gia, thì hậu quả có thể tác động đến hình ảnh của người Việt Nam, môi trường kinh doanh, niềm tin trong giao dịch quốc tế và công tác bảo hộ công dân.

Trong bối cảnh hội nhập, uy tín quốc gia được tạo dựng không chỉ bằng các chỉ số kinh tế đâu, mà còn bằng mức độ an toàn, minh bạch và khả năng hợp tác trong phòng chống tội phạm xuyên quốc gia. Bởi vậy, đấu tranh với các đường dây “việc nhẹ, lương cao” phải được nhìn nhận đồng thời trên cả ba phương diện.

Thứ nhất là bảo vệ người dân khỏi trở thành nạn nhân. Thứ hai là ngăn nạn nhân bị biến thành người thực hiện hành vi phạm tội. Và cuối cùng là bảo vệ hình ảnh, uy tín, cũng như lợi ích quốc gia trong môi trường hội nhập quốc tế.

Điều tôi muốn cảnh báo nhất, đó là, đừng nghĩ mình chỉ là một người đi tìm việc làm. Trong một số cái bẫy, thứ mà tội phạm cần không chỉ là tiền của mình đâu, mà còn là danh tính, là tài khoản, là các mối quan hệ và cuối cùng là chính bản thân mình như một công cụ để chúng tiếp tục tìm kiếm các nạn nhân khác.

PV: Xin cảm ơn ông!