Cần một lộ trình cụ thể và khoa học

Bắt đầu kiểm định khí thải xe máy ngay trong năm nay, cần chuẩn bị gì?

Việc áp dụng quy chuẩn khí thải đối với mô tô, xe gắn máy đang lưu hành, với mốc bắt buộc từ ngày 30/6/2026 tới, là bước đi tất yếu trong lộ trình kiểm soát ô nhiễm không khí và phát triển giao thông bền vững.

Mốc thời gian cũng cho thấy quyết tâm rất cao, tinh thần hành động rất quyết liệt của Chính phủ triển khai động bộ nhiều giải pháp để giảm phát thải, thực hiện cam kết tại Cop 26.

Thời điểm áp dụng bắt buộc từ ngày 30/6/2026 cũng đặt ra yêu cầu cấp bách về một cách tiếp cận bài bản, minh bạch và khả thi về lộ trình áp dụng. Trong bối cảnh xe máy vẫn là phương tiện chủ đạo của đại bộ phận người dân, nếu không có lộ trình thực hiện rõ ràng, chính sách dù đúng cũng rất dễ rơi vào tình trạng lúng túng khi triển khai và gây ra những xáo trộn không đáng có.

Trước hết, cần nhìn nhận việc kiểm soát khí thải xe mô tô, xe gắn máy là một quá trình dài hơi, không thể làm theo cách “đến hẹn là áp dụng”. Lộ trình ở đây không chỉ là mốc thời gian 30/6/2026, mà phải bao gồm các giai đoạn chuẩn bị trước đó và các bước chuyển tiếp sau khi quy chuẩn có hiệu lực.

Trong giai đoạn tiền đề, từ nay đến trước thời điểm bắt buộc, cần ưu tiên hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, thử nghiệm mô hình kiểm định, đánh giá tác động xã hội và chuẩn bị đầy đủ các điều kiện kỹ thuật. Nếu không thực hiện thận trọng, kỹ lưỡng yêu cầu này, nguy cơ ách tắc, quá tải hoàn toàn có thể xảy ra.

Một lộ trình hợp lý cũng phải tính đến sự khác biệt rất lớn giữa các nhóm phương tiện. Xe mới, xe sử dụng công nghệ hiện đại không thể bị đặt chung với xe cũ đã lưu hành hàng chục năm. Do đó, việc áp dụng quy chuẩn khí thải cần được áp dụng theo các “bậc thang”, gắn với niên hạn sử dụng, dung tích xi-lanh, thậm chí theo khu vực đô thị – nông thôn. Khi lộ trình được thiết kế theo hướng phân tầng, người dân có thời gian thích ứng, còn cơ quan quản lý tránh được cú sốc chính sách.

Chỉ khi lộ trình được xác lập rõ ràng, trách nhiệm của các bộ, ngành mới có cơ sở để phân công cụ thể. Trong đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phải đóng vai trò đầu mối về quy chuẩn, tiêu chuẩn và đánh giá môi trường, bảo đảm các mức khí thải đưa ra vừa đáp ứng yêu cầu cải thiện chất lượng không khí, vừa phù hợp điều kiện kinh tế – xã hội.

Bộ này cũng cần chịu trách nhiệm công bố thông tin, số liệu khoa học để người dân hiểu rằng việc kiểm soát khí thải không phải là mệnh lệnh hành chính đơn thuần, mà là yêu cầu xuất phát từ thực tiễn ô nhiễm, đảm bảo sự phát triển bền vững của đất nước và vì sự an toàn, khỏe mạnh của mỗi người dân.

Bộ Xây dựng chỉ có thể chủ động khi lộ trình đã rõ. Trên cơ sở đó mới có thể chủ động kế hoạch phát triển hệ thống kiểm định khí thải cho mô tô, xe gắn máy, từ đào tạo nhân lực, đầu tư thiết bị đến ban hành quy trình kiểm tra, giám sát. Nếu lộ trình chưa rõ ràng, việc chuẩn bị sẽ mang tính bị động, khó tránh tình trạng “nước đến chân mới nhảy”.

Về phía Bộ Tài chính, lộ trình là căn cứ để thiết kế các chính sách kinh tế đi kèm. Việc miễn, giảm thuế, phí, hỗ trợ đổi xe cũ, hay ưu đãi cho phương tiện sạch đều cần được tính toán theo từng giai đoạn. Không có lộ trình, các chính sách hỗ trợ sẽ thiếu trọng tâm, dàn trải và kém hiệu quả. Ngược lại, một lộ trình rõ ràng sẽ giúp nguồn lực tài chính được phân bổ đúng thời điểm, đúng đối tượng.

Các bộ như Công thương, Khoa học và Công nghệ cũng chỉ thực sự vào cuộc hiệu quả khi đã rõ “đường đi” của chính sách. Doanh nghiệp sản xuất, lắp ráp xe máy, phụ tùng và nhiên liệu cần thời gian để điều chỉnh công nghệ, đầu tư dây chuyền, phát triển sản phẩm mới. Lộ trình càng rõ, doanh nghiệp càng chủ động, giảm thiểu rủi ro và chi phí xã hội.

Ở cấp địa phương, lộ trình chính là cơ sở để xây dựng kế hoạch hành động cụ thể. Mỗi địa phương có đặc thù riêng về mật độ xe máy, mức độ ô nhiễm và hạ tầng kỹ thuật. Khi nắm rõ các giai đoạn triển khai, chính quyền địa phương sẽ chủ động bố trí cơ sở kiểm định, tổ chức tuyên truyền, hướng dẫn người dân và phối hợp với các lực lượng chức năng trong kiểm tra, giám sát, giảm thiểu nguy cơ quá tải và tác động xã hội không đáng có.

Từ nay đến 30/6/2026, quãng thời gian còn lại không dài, nhưng đủ để làm tốt nếu có một lộ trình thực hiện khoa học và minh bạch. Kiểm soát khí thải mô tô, xe gắn máy là mục tiêu đúng đắn, song chỉ có thể đi vào cuộc sống khi từng bước đi được tính toán kỹ lưỡng.

Lộ trình rõ ràng không chỉ là “bản đồ” cho chính sách, mà còn là cam kết trách nhiệm của các bộ, ngành và địa phương trong việc bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.