Cần làm gì để nâng cao năng lực kiểm chứng thông tin cho học sinh, sinh viên?

Trong đó có việc xây dựng hệ sinh thái thông tin chính thống, tích cực, nhân văn; phát huy vai trò chủ thể của nhân dân; chuẩn mực ứng xử trong xã hội và trên không gian số. Vậy cần làm gì để nâng cao kỹ năng thông tin số và năng lực kiểm chứng thông tin đối với đội ngũ học sinh, sinh viên trong bối cảnh thông tin trên nền tảng số ngày càng phát triển?

Xung quanh nội dung này, PV VOV Giao thông Quốc gia đã có cuộc đối thoại với PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Chuyên trách Ủy ban văn hóa- Xã hội của Quốc hội. 

PV: Trước tình trạng tin giả, thông tin sai lệch và nội dung độc hại ngày càng phổ biến, chúng ta cần có định hướng như thế nào để đưa văn hóa số, kỹ năng thông tin số và năng lực kiểm chứng thông tin trở thành một phần chính thức, xuyên suốt trong chương trình giáo dục từ phổ thông đến đại học?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, đã đến lúc chúng ta phải coi văn hóa số, kỹ năng thông tin số và năng lực kiểm chứng thông tin là một bộ phận của năng lực công dân trong thời đại số. Chúng ta thấy, học sinh có thể tiếp cận hàng nghìn nguồn thông tin chỉ trong vài phút thôi, nhưng tiếp cận được nhiều thông tin cũng không đồng nghĩa với việc hiểu đúng thông tin.

Vì vậy, giáo dục cần chuyển từ duy dạy sử dụng công nghệ, sang tư duy dạy sống có trách nhiệm trong môi trường số. Nội dung này nên được thiết kế xuyên suốt theo từng cấp học.

Ví dụ như ở bậc phổ thông thì có thể bắt đầu từ những kỹ năng rất căn bản, như là biết phân biệt thông tin và ý kiến, nhận diện tiêu đề giật gân, hay là kiểm tra nguồn, không vội chia sẻ những nội dung được xác thực.

Lên các cấp cao hơn thì cần trang bị khả năng đánh giá độ tin cậy của dữ liệu, nhận diện, thao túng thông tin, hay là nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra, cũng như hiểu về quyền riêng tư, bản quyền và đạo đức số.

Theo tôi, không nhất thiết là tạo thêm một môn học nặng nề, mà nên tích hợp vào môn ngữ văn, hay giáo dục công dân, hay lịch sử, tin học hoặc là các hoạt động trải nghiệm. Mục tiêu cuối cùng là hình thành một thế hệ không chỉ giỏi công nghệ đâu, mà còn có bản lĩnh văn hóa và khả năng tự bảo vệ mình trước những nhiễu loạn trên môi trường thông tin.

PV: Cần làm gì để việc giáo dục kỹ năng số không chỉ dừng ở việc hướng dẫn học sinh, sinh viên sử dụng công nghệ, mà thực sự giúp các em biết nhận diện tin giả, kiểm chứng nguồn tin và có trách nhiệm khi chia sẻ thông tin trên mạng xã hội?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Điều quan trọng nhất là phải thay đổi cách dạy. Nếu chúng ta chỉ nói với học sinh rằng không được tin tin giả thì chưa đủ đâu. Các em cần phải được đặt vào những tình huống cụ thể để tự nhận diện, tự kiểm chứng và tự đưa ra quyết định.

Chẳng hạn giáo viên có thể đưa ra hai bài viết về cùng một sự kiện và yêu cầu học sinh so sánh nguồn phát này, thời điểm đăng tải này, bằng chứng được sử dụng, hay là cách đặt tiêu đề và ngôn ngữ dẫn dắt cảm xúc.

Từ đó, các em sẽ hình thành thói quen rất quan trọng, tức là dừng lại trước khi tin, kiểm chứng trước khi chia sẻ.

Cần dạy cho học sinh hiểu rằng, mỗi hành động trên mạng đều để lại những hậu quả xã hội. Một nút chia sẻ tưởng chừng rất nhỏ thôi, nhưng có thể làm lan truyền một thông tin sai, ảnh hưởng tới danh dự của một con người, hay là gây hoang mang cho cộng đồng, thậm chí là tạo ra những hậu quả lớn hơn.

Vì thế, trách nhiệm số phải trở thành một phần của giáo dục đạo đức. Khi học sinh biết sử dụng mạng xã hội để lan tỏa kiến thức, văn hóa này, sự tử tế và những câu chuyện có ích, thì các em sẽ hiểu sâu hơn rằng, mình chính là một chủ thể góp phần kiến tạo lên môi trường số.

PV: Để nâng cao “sức đề kháng” trước thông tin xấu độc, Nhà nước cần có những chính sách và nguồn lực gì để đào tạo giáo viên, xây dựng học liệu và phối hợp giữa nhà trường, gia đình, nền tảng số và cơ quan báo chí trong giáo dục kỹ năng kiểm chứng thông tin cho thế hệ trẻ?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Phải xây dựng một hệ sinh thái giáo dục kỹ năng số, bởi nhà trường không thể làm việc này một mình được. Trước hết, Nhà nước cần có chương trình đào tạo và bồi dưỡng giáo viên về năng lực truyền thông số, kiểm chứng thông tin, nhận diện tin giả và những rủi ro mới như là deepfake, hay là nội dung do AI tạo ra.

Nếu giáo viên được trang bị kiến thức đầy đủ thì sẽ sẽ dẫn dắt được học sinh trong môi trường công nghệ thông tin thay đổi từng ngày và ngược lại.

Thứ hai, chúng ta cần xây dựng hệ thống học liệu mở, ngắn gọn, cập nhật, dễ sử dụng. Trong đó, có các tình huống thật, những bài tập kiểm chứng nguồn và những công cụ hỗ trợ nhận diện thông tin sai lệch.

Thứ ba, phải hình thành cơ chế phối hợp giữa nhà trường, gia đình, báo chí và các nền tảng số. Báo chí chính thống có lợi thế về nghiệp vụ kiểm chứng; các nền tảng thì có dữ liệu và công nghệ còn gia đình thì lại là nơi hình thành thói quen sử dụng mạng hàng ngày.

Khi các chủ thể này cùng tham gia thì chúng ta mới tạo được một vòng bảo vệ đủ mạnh cho thế hệ trẻ.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng, sức đề kháng số không có nghĩa là làm cho người dân sợ hãi trước thông tin, mà là giúp cho họ đủ kiến thức. đủ bản lĩnh và đủ trách nhiệm để tự mình biết phân biệt đúng sai. Một xã hội số lành mạnh, không thể chỉ dựa vào việc loại bỏ thông tin xấu đâu, mà quan trọng hơn là phải xây dựng được những công dân số có khả năng lựa chọn thông tin tốt.

PV: Xin cảm ơn ông!