Bổ sung hình phạt lao động công ích đối với người vi phạm – Chờ đến bao giờ?

Vừa qua, Chính phủ đã yêu cầu Bộ Công an và Bộ Tư Pháp nghiên cứu bổ sung hình thức phạt lao động công ích đối với người vi phạm giao thông, nội dung này đã nhận được sự quan tâm lớn từ dư luận cả nước.

Một buổi trưa trung tuần tháng 9 vừa qua, anh Lê Thanh Bình (ngụ phường An Phú, TP.HCM) điều khiển xe ô tô trên đường song hành xa lộ Hà Nội. Khi đến giao lộ với đường số 1 trước cảng Transximex, nhận thấy đèn xanh vẫn còn vài giây, anh Bình quyết định cho xe vào ngã 4, song do vướng vài xe phía trước cộng với việc đèn tín hiệu chuyển hẳn từ xanh sang đỏ nên anh Bình dính lỗi “vượt đèn đỏ”:

 "Tôi hơi bất ngờ vì một số ngã tư đèn xanh rồi chuyển đỏ ngay mà không có đèn vàng. Hôm đó tôi phải đạp phanh dúi dụi nhưng vẫn lố đầu xe qua vạch, sau đó được mấy anh cảnh sát giao thông hướng dẫn và nhắc nhở. Cũng may là không bị lập biên bản, chứ không chạy xe dịch vụ cả tháng cũng không đủ bù vào khoản phạt hôm đó."

Chưa rõ sự may mắn của anh Bình trị giá bao nhiêu song việc “nhắc nhở” rồi cho đi như trường hợp vừa nêu trên thực tế không phải hiếm gặp. Mặc dù Nghị định 100 năm 2019 hay gần nhất là Nghị định 168 năm 2024 của Chính phủ đã đưa ra những mức phạt tiền rất cao đối với các vi phạm hành chính về trật tự an toàn giao thông song trên thực tế việc tổ chức thực thi vẫn chưa thực sự nghiêm túc, khiến các vi phạm tuy có giảm nhưng lại thiếu bền vững.

Từ thực tiễn vừa nêu, Chính phủ đã yêu cầu Bộ Công an phối hợp với Bộ Tư pháp tham mưu báo cáo Chính phủ trình Quốc hội sửa đổi, bổ sung Luật Xử lý vi phạm hành chính phù hợp với yêu cầu trong tình hình mới; trong đó, nghiên cứu bổ sung các hình thức xử phạt bổ sung như lao động công ích đối với người vi phạm giao thông.

Ông Phan Thành Hiếu, giáo viên dạy lái xe tại TP.HCM đồng tình với chủ trương này:

"Em thấy Nghị định 168 mức phạt cũng đủ răn đe, ví dụ như ô tô vượt đèn đỏ mức phạt lên đến 19 triệu đồng nhưng người ta không làm tới thôi. Nếu bổ sung thêm quy định lao động công ích cũng hay, với tôi là khả thi, hình thức vừa tốt cho xã hội mà người vi phạm cảm thấy mất thời gian, nên nếu vi phạm sẽ sợ và nhớ mãi."

Cùng chung quan điểm, ông Nguyễn Hùng Đăng Khoa, quản trị trang tin Vlog xe bày tỏ sự ủng hộ với đề xuất này và cho rằng các mức phạt bằng tiền thời gian qua chưa thực sự đủ răn đe cũng như làm chuyển biến nhận thức của người tham gia giao thông nước ta:

"Nhiều khi xử phạt bằng tiền chưa thể nào thay đổi ý thức người dân, nếu xử phạt bằng nghĩa vụ công ích sẽ tác động trực tiếp đến nhận thức, ý thức cộng đồng của người vi phạm, biết đâu sẽ giúp xã hội tốt hơn. Tuy nhiên tôi cho rằng việc triển khai sẽ tốn thêm nguồn lực của nhà nước."

Từ thực tế quan sát tại nhiều quốc gia trong khu vực và thế giới, thạc sĩ Nguyễn Trần Hoàng Phương, Viện trưởng Viện nghiên cứu du lịch xã hội, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Phát triển Golden Smile cho rằng, áp dụng hình phạt lao động công ích đối với người vi phạm giao thông nói riêng, vi phạm hành chính nói chung đã rất phổ biến và đạt hiệu quả cao:

"TP.HCM nói riêng, nước ta nói chung hoàn toàn có thể áp dụng để "đánh thẳng" vào ý thức nhằm đảm bảo một môi trường thân thiện, tốt đẹp cho tất cả mọi người. Với vi phạm giao thông, vượt đèn đỏ, lấn làn… phạt tiền quá đơn giản, cần phạt đánh vào lương tâm, vào sự xấu hổ để người vi phạm tự giác hơn, để hiểu được đây là hành vi xấu cần phải né tránh, phải giảm hoặc không được làm."

Từ quan sát của mình, Tiến sĩ Đoàn Văn Báu, chuyên gia tâm lý tội phạm cho rằng nhiều quốc gia cũng đang nghiên cứu bỏ hình thức phạt lao động công ích và tập trung thực thi nghiêm, quyết liệt các quy định pháp luật đối với tất cả các hành vi vi phạm cũng như không loại trừ bất kỳ đối tượng nào trong xã hội:

"Chúng ta có đưa ra chế tài phạt rất nặng bằng bất kỳ hình thức nào nhưng nếu khâu xử lý không nghiêm, du di cho qua hay người vi phạm có thể lo lót được thì sẽ không nâng cao được ý thức của người dân. Người thực thi công vụ chỉ cần làm đúng, cứ vi phạm là phạt thì việc đi đóng phạt thôi cũng đủ mệt rồi. Điều cốt lõi nhất là xử lý nghiêm minh để tạo thói quen và hình thành ý thức khi tham gia giao thông thì mới thực sự hiệu quả."

Ông Nguyễn Ngọc Tường, nguyên Phó trưởng ban chuyên trách Ban An toàn giao thông TP.HCM cho rằng, giai đoạn này chỉ nên áp dụng thí điểm dành cho người vi phạm đối với 1 số hành vi nguy hiểm để có cơ sở đánh giá, tổng kết và nhân rộng:

"Có một số việc cũng cần lưu ý thêm khi triển khai như tập trung vào một số hành vi nguy hiểm cho xã hội như đua xe, gây rối trật tự công cộng thậm chí là sử dụng rượu bia khi lái xe dễ gây tai nạn, đặc biệt là đối với hành vi cố ý vi phạm…để tạo tính răn đe, mang tính giáo dục. Còn với các hành vi khác thì nhắc nhở, cảnh cáo, xử phạt tuỳ theo mức độ."

Luật sư Nguyễn Văn Hậu, Phó chủ nhiệm Đoàn luật sư TP.HCM cho rằng, đây là đề xuất mang tính tiến bộ, cần nghiên cứu và sớm đưa vào thực thi bởi không thể coi phạt tiền là môt giải pháp duy nhất áp dụng cho mọi đối tượng trong xã hội. Tuy nhiên, đây là một vấn đề phức tạp, nhiều thách thức, đòi hỏi phải có nghiên cứu rất cụ thể và chặt chẽ về mặt pháp lý và thực tiễn:

"Thay vì áp dụng đại trà, chúng ta nên chọn một số địa phương có đủ điều kiện để triển khai thí điểm và từ đó rút kinh nghiệm trước khi nhân rộng ra. Cần phải truyền thông để xã hội hiểu đúng bản chất hình phạt này chủ yếu là chúng ta giáo dục, mang tính chất nhân văn, từ đó tạo sự đồng thuận và tránh những xuyên tạc không đáng có.

Chúng ta phải có một sự chuẩn bị, một hành lang pháp lý vững chắc, một lộ trình triển khai cẩn trọng. Trước mắt cần phải sửa đổi bổ sung Luật xử lý vi phạm hành chính hiện hành, và việc sửa đổi bổ sung này phải được làm một cách căn cơ chứ không thể chỉ có những quy định ở Nghị định hay là Thông tư." 

Phạt lao động công ích đối với người vi phạm – Chờ đến bao giờ?

Thời gian qua, dù đã có nhiều giải pháp tích cực cả công trình lẫn phi công trình, song hàng năm, nước ta vẫn phải ghi nhận hàng chục ngàn vụ tai nạn khiến hàng ngàn người thương vong cùng với hàng triệu trường hợp vi phạm trật tự, an toàn giao thông. Những số liệu biết nói ấy cho thấy còn rất nhiều việc phải làm nếu muốn xây dựng một bộ mặt giao thông văn minh, an toàn. Và bổ sung hình phạt lao động công ích đang được kỳ vọng như là chiếc chìa khoá mở cánh cửa mang tên răn đe, nâng cao nhận thức người vi phạm.

Với cá nhân mình, tôi hoàn toàn đồng tình và mong muốn hình thức phạt lao động công ích cần được nghiên cứu bổ sung và xem xét áp dụng sớm trên thực tế không chỉ với các hành vi vi phạm giao thông mà với cả các vi phạm hành chính thông thường khác. Bởi như luật sư Nguyễn Văn Hậu đã khẳng định, không thể xem xử phạt bằng tiền là một giải pháp duy nhất áp dụng cho mọi đối tượng trong xã hội.

Một số nước lân cận trong khu vực như Malaysia, Thái Lan đã bắt đầu áp dụng thử nghiệm lao động công ích cho các trường hợp vi phạm nhỏ, đặc biệt trong lĩnh vực giao thông. Hay như Nhật Bản, dù có hệ thống pháp luật nghiêm khắc nhưng vẫn áp dụng hình thức lao động phục vụ cộng đồng cho một số vi phạm nhỏ, kết hợp với giáo dục đạo đức và tái hòa nhập xã hội. Nhiều quốc gia trên thế giới cũng xem lao động công ích như một giải pháp nhằm giảm hình phạt tù, vừa tiết kiệm chi phí, vừa giúp người vi phạm có cơ hội sửa sai, hòa nhập cộng đồng. Đây cũng là cơ sở thực tiễn để Việt Nam nghiên cứu, ứng dụng phù hợp.

Mặc dù vậy cũng cần phải thừa nhận rằng đề xuất này đã và đang đối mặt với những thách thức cả về pháp lý lẫn việc tổ chức thực hiện bởi chưa từng có tiền lệ. Do vậy, cũng cần cân nhắc cẩn thận trước khi triển khai, tránh vội vàng duy ý chí. Nên tổ chức thí điểm ở một số địa phương, 1 số hành vi vi phạm cụ thể, qua đó đó đánh giá mức độ khả thi cũng như đưa ra điều chỉnh sao cho phù hợp với tình hình thực tế.

Có thể nói, việc bổ sung hình thức phạt lao động công ích có thể được xem là một bước tiến trong cải cách tư pháp, qua đó hướng đến nền tư pháp nhân văn, tiến bộ, công bằng. Do vậy, đây là thời điểm hoàn toàn phù hợp để hiện thực hoá chủ trương này hơn là chần chừ, nghe ngóng như nhiều năm qua.