Bẻ cong dữ liệu quan trắc: Khi “mắt thần môi trường” bị vô hiệu hóa

Việc cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố 74 bị can liên quan đến các sai phạm trong lĩnh vực quan trắc môi trường xảy ra tại nhiều tỉnh, thành trên cả nước đã làm lộ ra một thực trạng đáng lo ngại: dữ liệu quan trắc – vốn được coi là “mắt thần” giám sát ô nhiễm – lại có thể bị can thiệp, chỉnh sửa một cách có hệ thống.

Vụ việc này không chỉ đặt ra vấn đề về quản lý môi trường, mà còn gióng lên hồi chuông cảnh báo về tính minh bạch và kỷ cương trong thực thi pháp luật cũng như đạo đức công vụ. 

Tăng trạm quan trắc, ứng dụng UAV để nâng cao năng lực cảnh báo chất lượng không khí

Trong số hơn 300 trạm quan trắc môi trường được cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an kiểm tra, khám xét, có tới gần 160 trạm bị can thiệp, chỉnh sửa dữ liệu, chiếm hơn 50% số trạm được kiểm tra. Các đối tượng đã sử dụng nhiều thủ đoạn, từ can thiệp trực tiếp thiết bị đến truy cập từ xa, nhằm biến những chỉ số “vượt ngưỡng” thành “đạt chuẩn” trước khi truyền về cơ quan quản lý.

Việc gần một nửa số trạm quan trắc bị can thiệp không chỉ là con số đáng báo động, mà còn cho thấy nguy cơ mất kiểm soát đối với các nguồn thải ra môi trường. Khi dữ liệu – căn cứ quan trọng nhất để cơ quan quản lý đưa ra quyết định – bị bóp méo, thì mọi biện pháp giám sát, cảnh báo cũng trở nên thiếu chính xác.

Hệ thống quan trắc tự động vốn được kỳ vọng sẽ giảm thiểu sự can thiệp của con người, nhưng trong thực tế lại đang bộc lộ những lỗ hổng, từ công nghệ đến quy trình vận hành. Nếu không kịp thời chấn chỉnh, nguy cơ “hợp thức hóa ô nhiễm” sẽ còn tiếp diễn trên diện rộng. PGS.TS Trương Mạnh Tiến, Phó chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam cho rằng:

"Nếu như quan trắc bị sửa số liệu thì chắc chắn không phản ánh những thực tế của khu vực mà máy quan trắc đó đặt, bởi thế cho nên nó sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân. Số liệu mà sai sẽ làm cho cơ quan quản lý, đặc biệt là những đơn vị sử dụng các số liệu đấy đưa vào xử lý số liệu của mình chuẩn. Đầu vào mà sai thì rõ ràng kết quả ra sai, ảnh hưởng của nó chắc chắn sẽ lớn hơn. Bởi vậy hệ lụy của nó sẽ rất lớn".

Không chỉ dừng lại ở nguy cơ sai lệch thông tin, việc “làm đẹp” số liệu quan trắc còn khiến hệ thống giám sát môi trường mất đi chức năng cảnh báo sớm. Trong khi đó, thực tế cho thấy, ô nhiễm môi trường thường tích tụ theo thời gian và chỉ bộc lộ rõ khi đã gây hậu quả nghiêm trọng.

Theo các chuyên gia, nếu dữ liệu quan trắc không phản ánh đúng thực trạng, cơ quan quản lý sẽ không có cơ sở để đưa ra các biện pháp ứng phó kịp thời. Điều này đồng nghĩa với việc các nguồn thải vượt chuẩn có thể tồn tại trong thời gian dài mà không bị phát hiện.

Từ vụ việc này, các chuyên gia cho rằng cần thiết lập một cơ chế giám sát hai lớp. Một là nâng cấp công nghệ, bảo đảm dữ liệu được mã hóa, không thể chỉnh sửa hoặc nếu có can thiệp thì phải truy vết được ngay lập tức. Hai là tăng cường giám sát độc lập, như lấy mẫu đột xuất, kiểm tra chéo giữa các cơ quan, thậm chí có thể thuê bên thứ ba đánh giá để bảo đảm khách quan.

Bên cạnh đó, yếu tố then chốt vẫn là siết chặt kỷ luật, kỷ cương, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm để tạo tính răn đe. GS.TS Hoàng Xuân Cơ, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Quan trắc và Mô hình hóa Môi trường, Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng:

"Tôi cho đây là nguyên nhân, là điểm nghẽn. Cái nhận thức này, kể cả nhận thức của cộng đồng, của nhà quản lý hiện nay đó là vấn đề môi trường không gây chết người ngay mà nó cũng không gây ra những thiệt hại theo cái kiểu cân đông do đến được.

Chính vì vậy, cho nên những người, đặc biệt là những người làm công tác quản lý vẫn còn rất chủ quan và cũng rất là thờ ơ cái này. Cái gì cũng thế thôi, dù có AI, dù có gì đi nữa thì đến cuối cùng vẫn phải là con người kiểm soát". 

Không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay quản lý, vụ việc còn đặt ra nhiều vấn đề pháp lý nghiêm trọng. Khi dữ liệu quan trắc – căn cứ để xử lý vi phạm – bị làm sai lệch có chủ đích, thì toàn bộ quy trình quản lý môi trường cũng bị ảnh hưởng.

Đáng chú ý, trong số các đối tượng bị khởi tố có cả cán bộ, lãnh đạo trong cơ quan quản lý nhà nước về môi trường. Điều này cho thấy dấu hiệu của sự cấu kết, tiếp tay, làm suy giảm niềm tin vào hệ thống giám sát.

Và nếu không xử lý nghiêm, những hành vi này có thể tạo ra tiền lệ xấu, khiến tình trạng “hợp thức hóa ô nhiễm” tiếp tục tái diễn. Luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp, Đoàn Luật sư TP Hà Nội cho rằng:

"Đây là một vụ án đặc biệt nghiêm trọng có sự tham gia của rất nhiều người có chức vụ, quyền hạn, các cá nhân, các doanh nghiệp, các cán bộ kỹ thuật liên quan đến quan trắc môi trường. Tương lai có thể sẽ không dừng lại ở số bị can như thế này. Có thể sẽ có thêm các bị can khác và có thể có thêm tội danh khác.

Cụ thể hiện nay, cơ quan điều tra đã khởi tố 74 bị can về 10 tội danh, trong đó có cả các tội danh liên quan đến tham nhũng về chức vụ như là nhận hối lộ và các tội phạm liên quan tới quản lý về kinh tế và môi trường, tội làm giả tài liệu của cơ quan, tổ chức tội xâm nhập phép vào mạng máy tính, phương tiện điện tử của người khác, tội là làm giả tài liệm con dấu của cơ con tổ chức".

Việc hơn 160 trạm quan trắc bị can thiệp, chỉnh sửa số liệu là con số đáng báo động, cho thấy nguy cơ “bẻ cong” dữ liệu môi trường nếu không được kiểm soát chặt chẽ. Khi “mắt thần” bị vô hiệu hóa, công tác quản lý sẽ mất đi công cụ giám sát quan trọng nhất.

Vụ việc lần này không chỉ là xử lý vi phạm, mà còn là cơ hội để rà soát, siết chặt toàn bộ hệ thống quan trắc môi trường. Chỉ khi dữ liệu trung thực, quản lý minh bạch và trách nhiệm được đặt lên hàng đầu, công tác bảo vệ môi trường mới thực sự hiệu quả và bền vững.