Bất cập trong mua sắm xe bus và áp lực chi phí ngày càng lớn

Thế nhưng, phía sau những chuyến xe tưởng chừng quen thuộc ấy là một nghịch lý đáng suy ngẫm: càng cần mở rộng để phục vụ tốt hơn, hệ thống xe buýt lại càng đối mặt với áp lực chi phí, thiếu cạnh tranh và mua sắm kém hiệu quả. Nhiều ý kiến cho rằng, bài toán không chỉ nằm ở vận hành, mà ở chính cách nước Mỹ đang sản xuất và trả tiền cho những chiếc xe buýt của mình.

Nhu cầu lớn nhưng nhiều bất cập

Xe buýt từ lâu là trụ cột của hệ thống giao thông công cộng Mỹ, phục vụ hàng tỷ lượt hành khách mỗi năm trên khắp các thành phố lớn nhỏ. Tuy nhiên, dù nhu cầu cao, hệ thống này đang bộc lộ nhiều bất cập, từ tốc độ chậm, chi phí vận hành lớn đến khả năng tiếp cận chưa đồng đều.

Tại New York, đô thị đông dân bậc nhất nước Mỹ, thị trưởng Zoran Mamdani mới đây đưa giao thông công cộng thành trọng tâm chương trình hành động: “Chúng tôi biết rằng với nhiều người dân New York, giao thông công cộng ngày càng trở nên khó tiếp cận. Vì vậy, trọng tâm trong chiến dịch sắp tới là cam kết biến những tuyến xe buýt chậm nhất nước Mỹ trở nên nhanh hơn và miễn phí.”

Thực tế cho thấy giá xe buýt tại Mỹ đang ở mức khó tin. Một chiếc buýt điện trung bình có giá hơn 1 triệu USD, con số được các chuyên gia đánh giá là “gây choáng váng”. Trong khi, mẫu buýt điện 11m do Hyundai sản xuất trên thị trường quốc tế chỉ 350.000 USD.

Khoảng cách lớn này phần nào phản ánh sự đắt đỏ bất thường của thị trường nội địa. Không chỉ cao hơn so với nhiều quốc gia khác, giá xe buýt Mỹ còn đi ngược xu hướng chung. Nếu như chi phí ô tô mới giảm mạnh nhờ cải tiến công nghệ và sản xuất quy mô lớn, thì giá xe buýt diesel hiện nay thậm chí còn cao hơn trước đây.

Đáng chú ý, mức giá giữa các hợp đồng cũng dao động mạnh, phóng viên kênh Bloomberg Television phản ánh: “Chúng tôi thấy, có nơi một chiếc buýt điện 12m giá 450.000 USD, nhưng nơi khác phải trả tới 950.000 USD mỗi chiếc khi đặt số lượng nhỏ. Biên độ gần gấp đôi này phản ánh những bất cập trong cơ chế mua sắm hiện nay.”

Theo Giáo sư kinh tế Ed Glazer (Đại học Harvard), khoảng 70% số xe buýt mới tại Mỹ là những mẫu gần như “độc bản”, không chiếc nào hoàn toàn giống chiếc nào. Thực trạng này đi ngược nguyên lý lợi thế quy mô, nền tảng giúp ngành công nghiệp ô tô giảm giá thành suốt nhiều thập kỷ.

Tính “may đo” quá mức đang đẩy chi phí lên cao. Mỗi đô thị đưa ra yêu cầu riêng: từ động cơ, ghế ngồi, cửa sổ, hệ thống điều hòa đến những chi tiết mang tính hình ảnh như logo in trên ghế. Ông Glazer ví von, cách làm này chẳng khác nào đặt mua một chiếc xe nhưng lại tự chọn từng linh kiện từ nhiều hãng khác nhau: “Điều đó giống như bạn muốn mua một chiếc xe gia đình, nhưng lại yêu cầu động cơ từ Honda, lốp từ Michelin, rồi gửi đề nghị đến GM, Hyundai, Toyota để họ đấu thầu. Hãy tưởng tượng mức giá khi đó sẽ ra sao.”

Nút thắt khiến giá xe buýt đội cao

Trong khi đó, bà Debra Johnson, người đứng đầu hệ thống giao thông công cộng Denver tại bang Colorado, cho rằng có những lý do chính đáng để điều chỉnh cấu hình xe buýt theo đặc thù từng khu vực.

Ví dụ, hệ thống hoạt động tại Arizona có thể cần điều hòa công suất lớn hơn do khí hậu nóng. Tuy nhiên, khi số lượng “tùy chọn” lên tới hàng trăm sắc độ màu sơn trắng khác nhau, thì đó không còn là nhu cầu thiết yếu mà trở thành gánh nặng chi phí không cần thiết: “Chúng ta phải mua sắm thông minh, thay vì chỉ mua theo thủ tục. Ý tôi là phải xác định rõ đâu là những gì thực sự cần thiết để vận hành hiệu quả hơn.”

Hiện ngành vận tải công cộng Mỹ bắt đầu bàn tới câu chuyện tiêu chuẩn hóa để kéo giảm chi phí. Tuy nhiên, theo giới chuyên gia, chừng đó vẫn chưa đủ. Một vấn đề lớn khác nằm ở cấu trúc thị trường: mức độ cạnh tranh đang suy giảm rõ rệt.

 Trong vài năm gần đây, số nhà sản xuất xe buýt hoạt động tại Mỹ giảm mạnh, và hiện khoảng một nửa sản lượng toàn thị trường tập trung vào chỉ hai doanh nghiệp. Với mức độ tập trung cao như vậy, áp lực cạnh tranh về giá gần như không đáng kể. Ông Paul Skoutelis, Chủ tịch kiêm CEO Hiệp hội Giao thông Công cộng Mỹ nêu quan điểm: “Chúng tôi muốn có một ngành công nghiệp xe buýt phát triển lành mạnh. Do vậy, cần có thêm ít nhất một nhà sản xuất nữa, thậm chí là nhà sản xuất thứ tư, để tăng năng lực cung ứng và cạnh tranh, qua đó giúp kiểm soát giá cả.”

Được biết, khoảng 80% chi phí mua xe buýt của các cơ quan địa phương được tài trợ bằng ngân sách liên bang. Điều này vô hình trung làm giảm động lực tiết kiệm, vì “người trả tiền cuối cùng” là chính phủ.

Bên cạnh đó, các quy định của Bộ Giao thông Vận tải, đặc biệt là yêu cầu “Buy America”, buộc xe buýt sử dụng vốn liên bang phải được lắp ráp trong nước và đáp ứng tỷ lệ nội địa hóa nhất định.

Chính sách này hạn chế khả năng tận dụng giá rẻ từ nhà sản xuất nước ngoài. Một chiếc xe buýt điện 350.000 USD của Hyundai, dù đáp ứng ADA, cũng không thể mua nếu không tuân thủ quy định nội địa hóa.

Trước thực trạng đó, nhiều chuyên gia đề xuất các địa phương phối hợp đặt hàng chung để tạo quy mô đủ lớn, qua đó giảm giá thành, đồng thời xem xét mở rộng cạnh tranh quốc tế trong khuôn khổ pháp luật. Nếu không cải cách cơ chế mua sắm, tiêu chuẩn hóa cấu hình và thúc đẩy cạnh tranh, chi phí cao sẽ tiếp tục là rào cản đối với mục tiêu phát triển giao thông công cộng bền vững.

Câu chuyện xe buýt tại Mỹ gợi mở nhiều liên hệ đáng suy ngẫm với Việt Nam, nơi giao thông công cộng cũng đang đứng trước áp lực vừa mở rộng mạng lưới, vừa kiểm soát chi phí. Tại các đô thị lớn như Hà Nội hay TP.HCM, xe buýt vẫn là phương tiện chủ lực, đặc biệt với học sinh, sinh viên và người lao động thu nhập trung bình.

Tuy nhiên, bài toán trợ giá, hiệu quả khai thác và chất lượng dịch vụ luôn là vấn đề được đặt ra. Việt Nam những năm gần đây đã thúc đẩy chuyển đổi sang xe buýt điện, cho thấy quyết tâm hiện đại hóa đội xe và giảm phát thải. Dù vậy, khi nguồn lực ngân sách còn hạn chế, câu hỏi về tiêu chuẩn hóa cấu hình, tối ưu hóa quy mô đặt hàng và tăng tính cạnh tranh trong cung ứng phương tiện cũng trở nên quan trọng không kém.

Vì thế, kinh nghiệm từ Mỹ cho thấy cải cách cơ chế mua sắm, minh bạch hóa chi phí và phối hợp đặt hàng quy mô lớn là những hướng đi Việt Nam có thể tham khảo, nhằm đảm bảo xe buýt thực sự trở thành trụ cột bền vững của giao thông đô thị trong tương lai.