Báo động đỏ để kịp thời bảo vệ trẻ em khỏi xâm hại trực tuyến

Trong bối cảnh trẻ em Việt Nam ngày càng tiếp cận sâu với mạng xã hội và các nền tảng số, bảo vệ trẻ trên môi trường mạng đòi hỏi sự chủ động hơn từ gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và chính các nền tảng công nghệ.

Nguy cơ sau màn hình

P. N, học sinh lớp 8 một trường THCS ở Hà Nội, lâu nay vẫn nghĩ mạng xã hội chỉ là nơi trò chuyện vui vẻ với bạn bè, gia đình. Cho đến cách đây hơn một tháng, thế giới phía sau màn hình bỗng trở thành nơi khiến em sợ hãi và run lên khi kể lại:

"Hôm trước con vào Messenger, có một anh không biết là ai, tự nhiên gửi lời mời kết bạn cho con, xong anh ấy cứ nhắn linh tinh, nhắn về mấy cái tình dục. Con không biết thế nào nữa, hôm đấy con lỡ bấm vào nghe thử, thấy hình ảnh nhạy cảm nên con tắt đi. Nó kinh lắm ấy! Bố mẹ con bảo lần sau có mấy lời mời kết bạn, rủ rê gì thì mình không nên chấp nhận, hoặc nên chặn đi."

Không tỉnh táo và may mắn như P. N, tại Việt Nam, thời gian gần đây đã có những trường hợp trẻ em, vị thành niên bị dụ dỗ, xâm hại thông qua môi trường trực tuyến. Tháng 6/2024, tại Thanh Hóa, một bé gái sinh năm 2012 bị một nam thanh niên làm quen qua Facebook, tạo dựng quan hệ tình cảm rồi dụ đến nhà nghỉ để quan hệ tình dục nhiều lần. Vụ việc chỉ được phát hiện khi gia đình biết chuyện và trình báo cơ quan công an.

Từ những vụ việc này, có thể thấy thủ đoạn thường bắt đầu bằng một lời mời kết bạn, những cuộc trò chuyện kéo dài để tạo lòng tin, sau đó chuyển sang hỏi về đời tư, tình cảm, dụ trẻ gửi ảnh hoặc video nhạy cảm, thậm chí tìm cách hẹn gặp trực tiếp để tiếp tục hành vi xâm hại.

Theo báo cáo được UNICEF công bố ngày 3/9, ước tính 9 triệu trẻ em tại châu Phi, châu Á, Mỹ Latinh và Đông Âu bị yêu cầu tham gia các cuộc trò chuyện mang tính xâm hại tình dục hoặc chia sẻ hình ảnh nhạy cảm. 4 triệu trẻ em bị phát tán hình ảnh nhạy cảm mà không có sự đồng ý. Tuy nhiên, quy mô thực tế có thể còn lớn hơn do nhiều trường hợp không được tố cáo.

Những con số ấy khiến nhiều phụ huynh lo lắng và mong muốn có thêm những lớp “lá chắn” bảo vệ trẻ trên môi trường số:

"Con số này rất lớn. Tôi rất e ngại nếu chẳng may con mình là một trong những đối tượng bị xâm hại như thế. Tôi nghĩ cần phải có những bước chặn tốt hơn trên Internet."

"Tôi nghĩ những bài tập kỹ năng số với bọn trẻ con bây giờ chúng nó coi thường lắm, nó sẽ không quan tâm đâu. Tôi nghĩ chỉ có một giải pháp duy nhất là không cho dùng điện thoại."

"Con cái có bạn bè trên Zalo, Facebook thì mình cũng phải quản lý được lượng bạn bè đấy. Các thầy cô cũng nên có những chương trình dạy kỹ năng an toàn trên môi trường số cho các con."

Trang bị kỹ năng để bảo vệ trẻ

Theo ông Đặng Hoa Nam, nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em, Phó chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, ở nước ta, độ tuổi trẻ em, người chưa thành niên bắt đầu tiếp cận không gian mạng sớm hơn khoảng 4 năm so với mức trung bình toàn cầu.

Điều này vừa mở ra lợi thế cho chuyển đổi số, vừa kéo theo nhiều rủi ro, nhất là nguy cơ trẻ bị xâm hại tình dục.

Sự phát triển của AI càng đòi hỏi các biện pháp phòng ngừa phải được triển khai từ sớm và từ xa: "Chúng ta cần không ngừng hoàn thiện hệ thống pháp luật, để làm sao chúng ta thích ứng được với những diễn biến phức tạp và rất khó lường trên không gian mạng. Chúng ta cần nhấn mạnh vào trách nhiệm của các doanh nghiệp và của những nhà cung cấp nền tảng đảm bảo mức độ an toàn cho trẻ em. Đặc biệt, họ cùng với các cơ quan bảo vệ pháp luật, các cơ quan an ninh mạng của Việt Nam làm sao có những phát hiện sớm, có những thông báo, tố cáo kịp thời những hành vi và thủ đoạn xâm hại trẻ em".

Cũng theo ông Đặng Hoa Nam, cần tạo ra một môi trường an toàn cho trẻ em trên không gian mạng. Cha mẹ, giáo viên và người chăm sóc trẻ không chỉ cần hiểu tâm lý của trẻ, mà còn phải chủ động cập nhật kiến thức, kỹ năng số để đồng hành. Quan trọng hơn, trẻ cũng cần được trang bị kỹ năng để trở thành những công dân số chủ động.

Đồng tình quan điểm này, chuyên gia về giáo dục trẻ em Nguyễn Phương Linh cho rằng, kỹ năng số chính là “vắc xin” giúp trẻ chủ động phòng ngừa và ứng phó. Bởi các hành vi xâm hại ngày càng tinh vi, khó nhận diện, trong khi nhiều vụ việc không để lại dấu vết trên cơ thể nhưng có thể gây tổn thương tâm lý kéo dài, làm suy giảm cảm giác an toàn, lòng tự trọng và niềm tin của trẻ:

"Trẻ có thể thay đổi tâm trạng đột ngột, dễ cáu gắt hoặc buồn bã vô cớ, tránh giao tiếp, mất tập trung học tập, hoặc giấu điện thoại, giấu màn hình khi có người lớn. Khi con gặp sự cố, điều quan trọng nhất là bình tĩnh, lắng nghe và không phán xét. Gia đình trước hết cần cho con biết là con không có lỗi, và cha mẹ, thầy cô ở đây để bảo vệ con, cùng con tìm giải pháp. Gia đình cũng cần lưu lại bằng chứng, chụp ảnh màn hình, lưu đường link, sau đó có thể báo cáo cho nền tảng hoặc liên hệ với các cơ quan chức năng."

Kỹ năng số cần được rèn luyện thường xuyên để trẻ biết bảo vệ thông tin riêng tư, nhận diện những lời dụ dỗ, hình ảnh và nội dung có dấu hiệu xâm hại; biết chặn, báo cáo và tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp nguy hiểm. Khi đó, các em sẽ nhìn rõ những nguy cơ đang ẩn mình sau màn hình, trước khi chúng kịp gây tổn thương cho các em./.