“Bà đỡ” cho các dự án khoa học công nghệ

CHẤP NHẬN RỦI RO, ƯU TIÊN NHÀ KHOA HỌC NỮ

Nghị quyết 57: Chuyển đổi số, xu hướng tất yếu đối với doanh nghiệp

Dự thảo Nghị định quy định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (sau đây gọi tắt là dự thảo Nghị định Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia) do Bộ Khoa học và Công nghệ soạn thảo, gồm 5 Chương, 27 Điều: Quy định chung; Tổ chức của Quỹ; Hoạt động của Quỹ; Quản lý tài chính, giám sát và quản lý rủi ro; Tổ chức thực hiện.

Theo đó, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (tên giao dịch quốc tế: National Foundation for Science and Technology Development, viết tắt: NAFOSTED) là đơn vị sự nghiệp công lập, trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Điểm mới trong dự thảo lần này là cơ chế tài trợ chấp nhận rủi ro. Điều 24 chỉ rõ: Tổ chức chủ trì và cá nhân thực hiện nhiệm vụ được miễn trách nhiệm hành chính và miễn trách nhiệm dân sự đối với thiệt hại gây ra cho Nhà nước trong trường hợp rủi ro được xác định là rủi ro được chấp nhận theo quy định của pháp luật và không có hành vi gian lận, cố ý vi phạm pháp luật.

Về nhiệm vụ của Quỹ, theo Điều 10, ngoài việc tiếp nhận và quản lý các nguồn lực tài chính; triển khai hoạt động tài trợ, đặt hàng, hỗ trợ thì Quỹ được đề xuất đồng tài trợ doanh nghiệp. Cụ thể: hợp tác với các tổ chức, doanh nghiệp trong nước để thực hiện đồng tài trợ cho các nhiệm vụ khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo theo nguyên tắc tự nguyện, cùng chia sẻ trách nhiệm, lợi ích và rủi ro.

Dự thảo Nghị định cũng đề xuất tổ chức vận hành, triển khai Hệ thống quản lý trực tuyến theo quy định của pháp luật; tổ chức vận hành, triển khai Cổng sáng kiến khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phục vụ việc tiếp nhận, đánh giá, phân loại, kết nối và hỗ trợ sáng kiến theo quy định của pháp luật. Điểm đáng chú ý khác là những đề xuất ưu tiên nhà khoa học nữ trong xét chọn tài trợ nghiên cứu, được quy định tại Điều 5.

Dự thảo Nghị định Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia đang được Bộ Khoa học và Công nghệ chỉnh lý, hoàn thiện trước khi trình Chính phủ xem xét, ban hành.

TẠO CƠ CHẾ ĐỘT PHÁ CHO QUỸ PHÁT TRIỂN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ QUỐC GIA

Vì sao Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất những quy định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia?

Phóng viên Minh Hiếu có cuộc trao đổi với PGS. TS. Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Cơ quan điều hành Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ - đơn vị chủ trì soạn thảo Nghị định.

PV: Xin ông cho biết về sự cần thiết ban hành Nghị định này?

PGS. TS. Đào Ngọc Chiến: Về cơ sở chính trị, Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã đưa ra một yêu cầu đặc biệt đối với ngành khoa học, công nghệ. Trong đó, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia là một trong những công cụ để Bộ Khoa học và Công nghệ có thể triển khai các chủ trương lớn của Nghị quyết 57.

Bên cạnh Nghị quyết 57 là các Nghị quyết có liên quan việc thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, tạo cơ sở chính trị để các hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia có những đột phá để đáp ứng yêu cầu đặt ra.

Ngoài ra, dự thảo chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV vừa rồi đã xác định đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là trụ cột then chốt của mô hình tăng trưởng mới. Chúng tôi nhận thức được rằng vai trò của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia là rất quan trọng.

Với hành lang pháp lý hiện tại, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia được ban hành điều lệ tại Nghị định 23 năm 2014 của Chính phủ, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 19 năm 2024. Tuy nhiên, sau khi Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 được Quốc hội ban hành, các văn bản hướng dẫn Luật vẫn còn thiếu một phần, đó là địa vị pháp lý của Quỹ. Vì vậy, Bộ Khoa học và Công nghệ đã có tờ trình Thủ tướng Chính phủ, xin phép được xây dựng một nghị định mới thay thế cho Nghị định 23 năm 2014.

Chúng tôi mong muốn Nghị định mới tạo nên một hành lang pháp lý thông suốt, một văn bản pháp lý duy nhất để có thể điều chỉnh các hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia trong thời gian tới, để đáp ứng nhu cầu mới trong tình hình mới.

Bên cạnh các nội dung quy định về tổ chức và hoạt động của Quỹ, chúng tôi dự kiến cũng sẽ có những nội dung bổ sung để có những cơ chế, hoạt động có tính đột phá hơn.

PV: Ban soạn thảo kỳ vọng gì vào Nghị định này, thưa ông?

PGS. TS. Đào Ngọc Chiến: Cụm từ Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia gần đây được coi như một danh từ riêng, luôn được nhắc đến trong các cơ chế, chính sách hỗ trợ của nhà nước thông qua các nhiệm vụ khoa học, công nghệ. Ở quốc gia có Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia, còn ở các bộ, ngành, địa phương đều có Quỹ Phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Ngoài việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho Quỹ sớm đi vào hoạt động, chúng tôi mong muốn Nghị định này sẽ có thêm những cơ chế, chính sách phù hợp Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, đáp ứng yêu cầu đặt ra tại Nghị quyết 57 cũng như chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng XIV.

Ngoài các hoạt động lâu nay, sắp tới Quỹ sẽ chịu trách nhiệm thực hiện tài trợ cho các tổ chức khoa học, công nghệ, các doanh nghiệp, các viện nghiên cứu, trường đại học thực hiện việc phát triển các sản phẩm công nghệ chiến lược, thực hiện các chương trình khoa học, công nghệ đặc biệt do Thủ tướng Chính phủ giao.

Mục tiêu là đóng góp rõ ràng, hiệu quả cho mục tiêu phát triển 10% hàng năm trong giai đoạn tới. Như Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ đã nói, ngành khoa học, công nghệ mong muốn phấn đấu đóng góp tối thiểu 50% vào tốc độ tăng trưởng của quốc gia.

Để đạt được việc này, chúng tôi phải đưa vào nhiều cơ chế mới, cơ chế tài chính tạo sự thông thoáng cho các viện nghiên cứu, trường đại học, các doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn vốn của nhà nước thông qua Quỹ dưới nhiều hình thức hỗ trợ khác nhau. Sắp tới, chúng tôi ngoài tài trợ đề tài, sẽ tài trợ mạnh cho các hoạt động hỗ trợ nâng cao năng lực quốc gia, tài trợ cho các hoạt động nghiên cứu cơ bản xuất sắc, tài trợ cho các doanh nghiệp tham gia phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược.

Để phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược cần rất nhiều hình thức hỗ trợ khác nhau, không chỉ là các hoạt động nghiên cứu, mà còn có chuyển giao công nghệ, mua công nghệ (mua kết quả đầu ra). Chúng tôi mong muốn sẽ làm Nghị định này rộng hơn là chỉ quy định về điều lệ.

PV: Xin cảm ơn ông!

CẦN CƠ CHẾ TÀI CHÍNH THÔNG THOÁNG ĐỂ KHOA HỌC BỨT PHÁ

Những quy định được đề cập trong dự thảo Nghị định Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia liệu đã phù hợp hay cần bổ sung những gì?

Phóng viên VOV Giao thông Quốc gia phỏng vấn GS. TSKH. Nguyễn Đình Đức, Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc Gia Hà Nội về nội dung này:

 PV: Ông có đánh giá thế nào về các quy định được đề cập trong dự thảo Nghị định?

GS. TSKH. Nguyễn Đình Đức: Tôi cho rằng dự thảo Nghị định đã phù hợp Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vừa ban hành năm 2025, phù hợp Nghị quyết 57 cũng như những quyết sách của Đảng và Nhà nước trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo. Cá nhân tôi cũng đã tham gia rất nhiều đề tài mà Quỹ quản lý trong thời gian vừa qua, tôi đánh giá Quỹ hoạt động rất hiệu quả, khách quan, minh bạch và thủ tục rất gọn gàng.

Nếu có góp ý thì thứ nhất là kinh phí mà Quỹ cấp. Ví dụ, đề tài phê duyệt từ năm 2018, nhưng có khi đến năm 2020 mới có tiền, thành thử đến năm 2022 mới nghiệm thu. Chính vì thế, nó làm giảm việc thúc đẩy quá trình từ nghiên cứu đến triển khai thực hiện. Tôi cho rằng phải thay đổi nhận thức và hy vọng đồng hành Quỹ sẽ là các bộ, ngành, đặc biệt là Bộ Tài chính, để làm sao cấp kinh phí kịp thời, đúng, đủ.

Thứ hai, tôi cho rằng Quỹ không chỉ hỗ trợ cho đề tài, mà còn cần hỗ trợ cho các nhà khoa học khi có giấy mời tổ chức các hội nghị, hội thảo, rồi đi hội nghị, hội thảo ở nước ngoài, vì đây là một yếu tố rất quan trọng để chúng ta hội nhập quốc tế.

Thứ ba là đặc biệt hỗ trợ cho các nghiên cứu sinh, các nhà khoa học trẻ - một lực lượng nghiên cứu rất chủ chốt trong các trường đại học, viện nghiên cứu. Các trường đại học thường không đủ nguồn lực, nếu Quỹ có thêm hỗ trợ thì rất đúng, rất trúng.

Tiếp theo là nghiên cứu hoạt động tài trợ rủi ro. Trên thực tế, từ những năm 2000, chúng ta đã có nghị định để xử lý các đề tài rủi ro. Nếu nguyên nhân chủ quan thì phải hoàn lại tiền, còn nguyên nhân khách quan thì cơ quan chủ quản phải trả lại khoảng 30% kinh phí đề tài. Theo như tôi hiểu trong dự thảo Nghị định này, chúng ta chấp nhận rủi ro, tức là nếu đã chi nhưng đề tài không đem lại kết quả thì quỹ hoàn toàn miễn trách nhiệm dân sự và không thu hồi kinh phí. Đây là điểm mới, tuy nhiên, tôi cho rằng cần phải quy định rất chi tiết thì mới đi vào cuộc sống. Nếu không thì nhà khoa học cũng không dám đăng ký và Quỹ cũng rất ngại.

Theo Nghị quyết 57, đầu tư phải tới tầm và xứng tầm. Chúng ta phải có những hình thức, phương thức đặc biệt thì mới thu hút được chuyên gia công nghệ, mới mua được trang thiết bị đắt tiền. Ngay cả cá nhân tôi trong quá trình thực hiện đề tài cũng không lường trước được để đưa vào dự toán, bởi vì nó thay đổi từng ngày. Tôi cho rằng phải có sự đổi mới mạnh mẽ hơn nữa về mặt tư duy, triết lý trong quá trình triển khai thực hiện.

Tôi rất mong Nghị định này sẽ đồng hành các văn bản khác, để quá trình dự toán ngân sách cũng như thủ tục quyết toán tiếp tục ngắn gọn hơn nữa và phải có tầm nhìn dài hơi hơn nữa. Kinh phí cho đề tài phải thỏa đáng hơn để làm những việc lớn hơn.

Đặc biệt, phần chia sẻ quyền sở hữu là một điểm rất mới. Chúng ta đã chấp nhận doanh nghiệp đồng tài trợ Quỹ, theo tôi hiểu không chỉ là doanh nghiệp mà cả các cơ sở đào tạo, nghiên cứu nữa. Ví dụ khi trường tự chủ, họ có thể trích một phần từ quỹ phát triển khoa học, công nghệ của họ để tài trợ kịp thời, họ chỉ thiếu một phần cần Quỹ hỗ trợ thôi.

Một hoạt động nữa cần đổi mới mạnh mẽ hơn là hoạt động đổi mới sáng tạo. Bên cạnh hỗ trợ đề tài nghiên cứu, các dự án khởi nghiệp có thuộc phạm vi của Quỹ không? Tôi cho rằng nó cũng thuộc phạm vi của Quỹ, vì thế giới cũng làm như vậy.

Bên cạnh đó, có rất nhiều đối tượng không xuất phát từ nghiên cứu, mà từ các bạn trẻ tự tìm tòi, nhiều tổ chức nước ngoài cũng mua ý tưởng để trở thành khởi nghiệp sáng tạo. Tôi cho rằng Quỹ cũng nên tính hết những trường hợp như vậy. Nhưng khi rộng hơn, các quy định phải rất chặt chẽ để chúng ta dễ triển khai thực hiện.

PV: Theo ông nếu Nghị định được ban hành thì sẽ có tác động xã hội thế nào?

GS. TSKH. Nguyễn Đình Đức: Tôi cho rằng nếu Nghị định này ban hành thì tác động rất lớn. Bởi trước kia, chúng ta tài trợ khoa học, công nghệ cấp nhà nước từ nhiều nguồn khác nhau, nhưng hiện nay tất cả nguồn sẽ được đưa về Quỹ.

Tôi cũng rất mong muốn ngoài đầu tư cho các nhà khoa học nữ thì đầu tư cho nhà khoa học trẻ, nghiên cứu sinh và công nghệ chiến lược cũng nên có những tiêu chí ưu tiên trong giai đoạn này, làm thế nào để khoa học, công nghệ thực sự là một “chiếc đũa thần” để đất nước phát triển.

Quỹ không chỉ có tiền, mà phải đánh trúng những công nghệ lõi như 11 lĩnh vực theo Quyết định 1131 của Thủ tướng Chính phủ. Tôi hy vọng Nghị định ban hành sẽ tạo nên nguồn động lực to lớn để thúc đẩy khoa học, công nghệ phát triển, cả về công nghệ mũi nhọn, tiềm lực cũng như hoạt động đổi mới sáng tạo.

 PV: Xin cảm ơn ông!

Trong bối cảnh khoa học và công nghệ Việt Nam đứng trước yêu cầu phải bứt phá để theo kịp những chuyển động nhanh chóng của thế giới, việc hoàn thiện thể chế cho các công cụ dẫn dắt nguồn lực được xem là nhiệm vụ then chốt. Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia không chỉ là kênh tài trợ đề tài, mà có thể trở thành đầu mối chiến lược, gắn nghiên cứu với doanh nghiệp, chấp nhận rủi ro và đồng hành sản phẩm cuối cùng.

Định hướng này phù hợp tinh thần Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cũng như các nghị quyết, chương trình hành động của Chính phủ xác định khoa học công nghệ là trụ cột của mô hình tăng trưởng mới. Do vậy, việc ban hành một nghị định mới, thống nhất và thông thoáng cho Quỹ được xem là bước đi cần thiết, tạo nền tảng để khoa học, công nghệ thực sự trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Bạn kỳ vọng gì vào dự thảo Nghị định này? Nếu Nghị định được ban hành thì sẽ có những tác động xã hội như thế nào? Mời các bạn cùng chia sẻ ý kiến, đóng góp cho dự thảo qua fanpage “VOV Giao thông”.

-----

Đừng quên đón nghe và tương tác với “Dự thảo trên tay” trên các kênh phát thanh của Ban VOV Giao thông Quốc gia, trên website: vovgiaothong.vn, hoặc trên các nền tảng podcasts dành cho di động.