Ở đó, những câu chuyện vi phạm khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định IUU được tái hiện ngay trước mắt bà con bằng hình thức “Phiên tòa giả định”. Không sân khấu cầu kỳ, không lời lẽ xa vời, nhưng từng tình huống, từng bản án được đưa ra đã khiến nhiều người lặng đi. Bởi trong đó là những câu chuyện rất gần với đời sống của ngư dân ền biển.
Vừa qua, tại UBND xã Tây Yên và Đặc khu Phú Quốc, Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4 phối hợp với Báo Công lý, Tòa án Quân sự Quân khu 9 và Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy An Giang tổ chức hoạt động tuyên truyền, phổ biến pháp luật về chống khai thác IUU thông qua hình thức “Phiên tòa giả định”.
Theo nội dung cáo trạng, các bị can đã tổ chức cho nhiều ngư phủ đưa tàu sang vùng biển nước ngoài khai thác hải sản trái phép để thu lợi bất chính. Để qua mặt lực lượng chức năng, các đối tượng nhiều lần cố tình làm gián đoạn tín hiệu thiết bị giám sát hành trình, thay đổi nhận dạng tàu cá nhằm tránh bị phát hiện. Tuy nhiên, sau đó các tàu cá này đã bị lực lượng chức năng nước ngoài bắt giữ khi đang khai thác trái phép.
Điều khiến nhiều ngư dân chăm chú theo dõi không chỉ là phần tuyên án, mà còn bởi từng chi tiết trong vụ việc quá giống với những câu chuyện họ từng nghe đâu đó ngoài biển. Ngư dân Danh Phú ở Đặc khu Phú Quốc chia sẻ, xem xong phiên tòa, ông càng thấy rõ hậu quả của việc vi phạm pháp luật trên biển:
“Bao nhiêu năm nhà nước đã bỏ nhiều tiền bạc mà dân mình không tự giác, chỉ vì ham lợi nhuận cá nhân. Vì thế phiên toà giả định này xử là chính xác. Vì thế chúng tôi chấp hành sẽ chấp hành rõ ràng về IUU, dù là ghe đánh bắt hay ghe thu mua cũng phải chấp hành, không bao giờ dám bước tới vùng biển nước ngoài hết”.
Điểm đặc biệt của mô hình “Phiên tòa giả định” là mọi tình huống đều được xây dựng dựa trên các vụ việc có thật. Từ nội dung cáo trạng, phần tranh luận đến tuyên án đều bám sát quy định pháp luật hiện hành. Trong một phiên tòa được tổ chức tại Đặc khu Phú Quốc, hành vi tháo thiết bị giám sát hành trình VMS gửi sang tàu khác để lén đưa tàu sang vùng biển nước ngoài khai thác trái phép đã bị xử lý nghiêm khắc. Mức án nhiều năm tù giam được đưa ra ngay tại phiên xét xử giả định khiến nhiều người dân phía dưới không khỏi xôn xao.
Không chỉ ngư dân, nhiều doanh nghiệp thu mua, chế biến thủy sản tại địa phương cũng có mặt để theo dõi phiên tòa. Với họ, việc chống khai thác IUU không chỉ là trách nhiệm của ngư dân mà còn liên quan trực tiếp đến đầu ra của ngành thủy sản Việt Nam. Chị Phan Thị Tình, đại diện Công ty Thanh Hà Phú Quốc cho biết, cách tuyên truyền này giúp người dân dễ tiếp cận và dễ nhớ hơn rất nhiều so với việc phổ biến văn bản thông thường:
“Phiên toà giả định nhưng cũng là câu chuyện thực tế để tuyên truyền cho ngư dân và mọi người được biết để tuyên truyền lại cho các thuyền trưởng để phổ biến cho ngư dân trên tàu, thực hiện nghiêm chỉnh, giúp Việt Nam mình gỡ thẻ vàng càng sớm càng tốt”.
Song song với “Phiên tòa giả định”, Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4 cùng các cơ quan chức năng còn tổ chức các buổi tọa đàm, trao đổi trực tiếp với ngư dân và chủ tàu. Tại đây, nhiều câu hỏi thực tế được bà con đưa ra: từ việc xử lý khi thiết bị giám sát hành trình gặp sự cố, quy định khi hoạt động gần vùng ranh giới cho đến trách nhiệm của chủ tàu nếu để xảy ra vi phạm. Thông qua những buổi đối thoại như vậy, nhiều ngư dân cho biết họ hiểu rõ hơn trách nhiệm của mình khi vươn khơi bám biển. Thiếu tướng Nguyễn Văn Dũng, Chính uỷ Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4 cho rằng, hiệu quả lớn nhất của mô hình này chính là sự tác động trực tiếp đến nhận thức và hành động của ngư dân:
“Phiên toà giả định rất sinh động. Các dữ liệu về hành vi vi phạm trên thực tế rất phổ biến, bà con ngư dân vi phạm đánh bắt hải sản trên vùng biển nước ngoài, các hành vi này cũng bị xử phạt rất nhiều lần rồi. Qua phiên toà này chúng tồi thấy sự tác động đến ý thức và nhận thức, hành vi của ngư dân rất mạnh, có ý nghĩa tuyên truyền rất tốt”.
Hiện nay, trong bối cảnh “thẻ vàng” của Ủy ban châu Âu EC vẫn chưa được gỡ bỏ, công tác chống khai thác IUU đang được triển khai quyết liệt tại nhiều địa phương ven biển. Bên cạnh việc tăng cường tuần tra, kiểm soát, xử lý vi phạm thì việc thay đổi nhận thức của ngư dân được xem là yếu tố quan trọng nhất.
Những “Phiên tòa giả định” không đơn thuần chỉ là một hình thức tuyên truyền mới. Đó còn là lời nhắc nhở chân thành rằng: giữ đúng ranh giới trên biển cũng chính là giữ lấy sinh kế của mình, giữ uy tín của nghề cá Việt Nam và góp phần để cả nước sớm gỡ bỏ “thẻ vàng” IUU, hướng tới một nghề cá nh bạch, trách nhiệm và phát triển bền vững.
Những phiên tòa, những biên bản xử phạt hàng tỷ đồng vừa qua là nh chứng rõ nhất cho việc pháp luật đang được thực thi không có ngoại lệ. Để mỗi chuyến ra khơi thực sự mang lại ấm no, bà con cần “khắc cốt ghi tâm” 3 nguyên tắc sống còn sau đây:
Khai thác đúng vùng, đúng tuyến: Bài học từ vụ việc cào đôi cách bờ 2 hải lý tại Vĩnh Long là một hồi chuông cảnh tỉnh. Tàu cá đăng ký vùng nào, tuyến nào phải hoạt động đúng phạm vi đó. Việc đánh bắt sai tuyến không chỉ bị phạt tiền rất nặng, tước quyền sử dụng giấy phép khai thác mà còn phá hoại nguồn lợi thủy sản ven bờ.
Sử dụng thành thạo nhật ký điện tử eCDT: Ghi chép thủ công đã lùi vào dĩ vãng. Mọi thao tác khai báo sản lượng, truy xuất nguồn gốc hiện nay phải được thực hiện trên hệ thống eCDT. Chuyến biển chỉ hợp lệ khi sản phẩm có nguồn gốc nh bạch.
Tắt VMS hoặc vượt ranh giới là đối diện án hình sự: Đừng bao giờ nghĩ đến việc tháo kẹp chì, ngắt kết nối giám sát hành trình hay lén lút đưa tàu sang vùng biển nước ngoài. Các hành vi này hiện nay không chỉ bị phạt hành chính mà cơ quan chức năng hoàn toàn có quyền khởi tố vụ án hình sự. Cái giá phải trả là sự tự do và toàn bộ tài sản tích cóp cả đời.