ĐANG TẢI DỮ LIỆU...

COVID-19 liệu ảnh hưởng đến mục tiêu chấm dứt đại dịch AIDS tại Việt Nam? 

Chu Đức, Tuấn Linh
Sau nhiều năm kìm chế số ca mắc mới ở mức 10.000 ca/năm, trong hai năm 2020 và 2021, Việt Nam lâm vào cảnh dịch chồng dịch, khi COVID-19 hoành hành, còn số ca mắc HIV/AIDS mới được phát hiện tăng lên mức 13.000 ca/năm.

Trong bối cảnh các nguồn tài trợ bị cắt giảm, thay đổi về tổ chức ở các địa phương, các hoạt động bị ảnh hưởng bởi dịch Covid-19, công tác phòng chống HIV/AIDS đang gặp rất nhiều khó khăn.

Các hoạt động của ngành y tế đang thực hiện ra sao để vượt qua giai đoạn khó khăn này, khuyến nghị của các chuyên gia trong nước và quốc tế là gì, liệu mục tiêu giảm số ca mắc mới xuống dưới 1000 ca/năm, tiến tới chấm dứt HIV tại Việt Nam vào năm 2030 có khả thi?

Nghe nội dung chi tiết tại đây:

Tư vấn điều trị, chăm sóc sức khỏe cho người nhiễm HIV.
Tư vấn điều trị, chăm sóc sức khỏe cho người nhiễm HIV.

Tính đến tháng 11/2021, số người nhiễm HIV còn sống tại nước ta khoảng hơn 212 nghìn trường hợp. Từ đầu năm 2021 đến nay, cả nước có gần 11 nghìn ca mắc mới HIV, trong đó đa số là nam giới từ 16 đến dưới 40 tuổi, đường lây chủ yếu qua quan hệ tình dục không an toàn và đường máu. Ước tính trong năm 2021, cả nước phát hiện khoảng 13 nghìn ca mắc HIV và 2.000 trường hợp HIV dương tính tử vong.

Trong bối cảnh dịch Covid-19 vẫn đang diễn biến phức tạp, số ca mắc mới tăng trở lại trên 10 nghìn ca/ngày, nguy cơ “dịch chồng dịch” với Việt Nam đã hiện hữu.

Tiến sĩ Đỗ Thị Nhàn, Trưởng phòng Điều trị và Chăm sóc HIV/AIDS, Cục Phòng, chống HIV/AIDS, hiện chưa có số liệu về tỷ lệ người mắc và tử vong do Covid-19 ở nhóm người nhiễm HIV, nhưng đã có những trường hợp như vậy được ghi nhận: 

“Người nhiễm HIV có nguy cơ mắc COVID cao hơn người bình thường 30%. Người nhiễm HIV mà mắc Covid điều trị nội trú trong bệnh viện thì nguy cơ chuyển nặng và tử vong cao hơn khoảng 30 lần so với nhưng người nhập viện mà không nhiễm HIV. Chính vì vậy, tại thời điểm này, chúng ta đang đẩy mạnh tiêm vắc xin phòng Covid-19 cho người nhiễm. Và theo quyết định của Bộ Y tế, người nhiễm HIV/AIDS là một trong những đối tượng ưu tiên cần được tiêm phòng vắc xin COVID. Hiện chúng tôi cũng đang xây dựng cách tiếp cận để tăng cường việc tiêm phòng vắc xin cho người nhiễm HIV“.

Trong khi đó, bác sĩ Nguyễn Hải Sơn, Trưởng phòng giám sát và xét nghiệm HIV, Cục Phòng, chống HIV/AIDS giải thích rõ hơn về 2 nguyên nhân chính khiến xu hướng ca bệnh HIV tăng lên trong 2 năm trở lại đây:  

“Những năm gần đây chúng ta triển khai rất mạnh việc xét nghiệm ra cộng đồng nên nhiều người trong cộng đồng chưa biết tình trạng HIV thì nay có cơ hội được phát hiện. Một yếu tố khác là sự thay đổi về xu hướng dịch HIV, nhóm MSM cũng có xu hướng gia tăng. Gần 80% số người nhiễm HIV được phát hiện tập trung ở khoảng 20 tỉnh khu vực phía Nam.

Trong đó, đồng bằng Đông Nam Bộ chiếm 15%, TP.HCM chiếm 26%, đồng bằng sông Cửu Long 27%. Về giới tính thì trên 80% phát hiện mới là nam giới. Những năm đầu dịch khởi phát tại Việt Nam thì trên 50% người nhiễm là do tiêm chích ma túy thì nay còn khoảng 25%, còn lại 75% là do lây truyền qua đường tình dục”.

Trước tình hình này, Cục Phòng chống HIV/AIDS đã thành lập một nhóm hỗ trợ đánh giá cấp phát thuốc thuốc kháng virus (ARV) gồm 500 người, là nhân viên y tế và các tổ chức cộng đồng cũng tham gia vào để hỗ trợ những người không may khó khăn trong việc tiếp cận ARV, cũng như các đơn vị y tế có sự gián đoạn cấp thuốc ARV.

Cục cũng giám sát hỗ trợ kỹ thuật online, làm việc tại nhà hỗ trợ từ xa, đồng thời cử đoàn cán bộ vào hỗ trợ các tỉnh phía Nam để triển khai các công tác phòng chống Covid, lồng ghép hỗ trợ các hoạt động liên quan đến phòng chống HIV/AIDS.

Tư vấn xét nghiệm HIV cho đối tượng nguy cơ cao.
Tư vấn xét nghiệm HIV cho đối tượng nguy cơ cao.

Tiến sĩ Hoàng Đình Cảnh, Phó Cục trưởng Cục Phòng, chống HIV/AIDS cho rằng, bài toán đặt ra trong bối cảnh việc phong tỏa, cách ly, giãn cách thường xuyên xảy ra do COVID-19, các nguồn tài trợ, viện trợ, tài chính bị cắt giảm, là: làm thế nào để người nhiễm HIV được uống thuốc hàng ngày, không bị đứt thuốc ARV, Methadone, làm thế nào để họ được tiếp cận với các biện pháp dự phòng, chăm sóc và điều trị. Từ đó, không để dịch lây lan từ những người đang được quản lý, điều trị: 

“Thay vì cấp thuốc ARV hàng tháng thì nay cấp 3 tháng, giảm đi lại. Thay đổi phương án cấp phát thuốc đến xã phường, thậm chí thôn bản. Thành lập đội đặc nhiệm tại các tỉnh TP, TW, xử lý các tình huống. Đối với công tác xét nghiệm thì thực hiện mô hình mới, người có nhu cầu xét nghiệm thì lên web đăng ký, ta chuyển kit để họ tự xét nghiệm.

Việt Nam đã thí điểm cấp phát thuốc methadone nhiều ngày. Tối đa bệnh nhân được cấp 6 liều, tại TP.HCM cấp 7 liều. Mô hình này đã được triển khai và rất hiệu quả”.

Được biết, nhân Tháng hành động Quốc gia về phòng chống HIV/AIDS, Cục Phòng chống HIV/AIDS (Bộ Y tế) cũng đã phối hợp với Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa bệnh tật (CDC) Hoa Kỳ, Chương trình cứu trợ khẩn cấp của Tổng thống Mỹ về HIV/AIDS, Tổ chức Hợp tác phát triển y tế Việt Nam khởi động chiến dịch về dự phòng HIV tại Việt Nam với chủ đề "Yêu mới khó - phòng ngừa HIV có ngại gì".

Chiến dịch nhắm đến những người trẻ, đặc biệt là những người đang có nguy cơ cao đối với HIV như nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM). Đồng thời, truyền đi thông điệp về việc phòng ngừa, điều trị HIV bằng thuốc ARV là an toàn và hiệu quả, mọi người có nhu cầu cần tiếp cận dịch vụ này càng sớm càng tốt để được tư vấn và nhận dịch vụ. 

Theo Tiến sĩ Hoàng Đình Cảnh, các mục tiêu của Việt Nam trong chiến lược chấm dứt đại dịch HIV/AIDS vào năm 2030 gặp nhiều thách thức nhưng các mục tiêu vẫn đang được duy trì như đã đăng ký.

Bác sĩ Eric Dziuban, Giám đốc CDC Hoa Kỳ tại Việt Nam cũng đánh giá cao nỗ lực của ngành y tế Việt Nam trong công tác dự phòng HIV/AIDS, đặc biệt là giai đoạn dịch Covid-19 hiện nay: 

“Việt Nam đang dẫn đầu trong khu vực trong việc thúc đẩy các chiến lược y tế công cộng sáng tạo và có tác động mạnh mẽ về những lợi ích của điều trị HIV, và có thể kể đến gần đây nhất, thành công nhất trong thông điệp K=K, không phát hiện, không lây truyền, nghĩa là 1 người có tải lượng virus dưới mức phát hiện, đồng nghĩa với việc người đó dù có HIV hay không thì cũng không có nguy cơ lây truyền cho bạn tình của họ”.

Cộng đồng chung tay phòng chống HIV/AIDS
Cộng đồng chung tay phòng chống HIV/AIDS

Điểm sáng xét nghiệm tìm ca giữa bối cảnh dịch chồng dịch

Sau nhiều năm nỗ lực cùng thế giới đẩy lùi đại dịch HIV/AIDS, Việt Nam vào lúc này đang ở cuối chặng đường tiến tới thanh toán căn bệnh thế kỷ vào năm 2030.

“Thanh toán” ở đây không phải là dịch HIV/AIDS sẽ biến mất hoàn toàn, mà cần được hiểu là số ca mắc mới được phát hiện sẽ dưới ngưỡng 1.000 ca/năm, tỉ lệ tử vong liên quan căn bệnh này thấp hơn 1/100.000 dân, HIV/AIDS không còn là một mối lo ngại về sức khỏe với cộng đồng.

Mục tiêu trước mắt là trong 4 năm tới, Việt Nam sẽ đạt mục tiêu 95-95-95: Tức 95% người nhiễm HIV biết được tình trạng bệnh, 95% người biết tình trạng HIV được điều trị ARV, 95% người nhiễm HIV được điều trị ARV có tải lượng virus dưới ngưỡng ức chế.

Như vậy, việc đạt được các chỉ tiêu phải đảm bảo về số lượng và chất lượng, đặc biệt là chỉ tiêu cuối cùng, khi nước ta đã về đích trước hạn, với tỉ lệ đã đạt được là 96%. Đồng nghĩa, hầu hết các trường hợp nhiễm HIV đang điều trị ARV ở Việt Nam không còn khả năng lây nhiễm HIV cho người khác qua con đường tình dục. Đây cũng là lý do nước ta được đánh giá rất cao khi thực hiện chiến dịch truyền thông dự phòng K=K (không phát hiện bằng không lây truyền).

Trong bối cảnh các chỉ tiêu vẫn đang được duy trì như cam kết và đăng ký, việc phát hiện nhiều ca nhiễm HIV mới, về bản chất, có thể là coi như một tín hiệu tích cực. Nó cho thấy hệ thống xét nghiệm, bao gồm ngành y tế và những cánh tay nối dài từ các hội nhóm tình nguyện viên đồng đẳng hoạt động cộng đồng, đang vận hành hiệu quả, ngày càng được mở rộng và đa dạng hóa giữa lúc Covid-19 hoành hành.

Khi chúng ta phát hiện càng nhiều ca ở những nhóm đối tượng trọng điểm hiện nay như công nhân các khu công nghiệp, nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới, khả năng “vét” nốt số ca mắc còn ẩn trong cộng đồng càng có triển vọng hiện thực hóa.
Ước tính, nước ta còn khoảng vài chục nghìn ca mắc HIV chưa được phát hiện. Và nếu phát hiện, quản lý được phần lớn số này trong thời gian tới, giúp họ có được cuộc sống bình thường như bao người khác trong xã hội, thì mục tiêu thanh toán HIV/AIDS là hoàn toàn khả dĩ.   

Muốn vậy, cần duy trì quản lý, không để dứt gãy việc điều trị số người đã phát hiện, đồng thời đẩy mạnh năng lực xét nghiệm tìm ca mới, đặc biệt là khuyến khích người mắc HIV tự tiếp cận, tìm đến các dịch vụ cộng đồng để được chăm sóc sức khỏe.

Dù gặp nhiều khó khăn khi tài trợ quốc tế bị cắt giảm, nguồn lực tài chính hạn chế, dịch chồng dịch, công tác phòng chống HIV/AIDS của Việt Nam vẫn nhận được sự quan tâm đặc biệt từ Quốc hội và Chính phủ. Chúng ta đã ban hành được 2 Nghị định của Chính phủ, 1 Chỉ thị của Ban Bí thư, 1 Thông tư và 8 hướng dẫn chuyên môn về công tác phòng chống HIV. Năm 2020, Luật Phòng chống HIV/AIDS đã được sửa đổi, phê duyệt được Chiến lược quốc gia về công tác này.

Một điều quan trọng là nhận thức của cộng đồng và chính người nhiễm HIV đã gần như thay đổi rất đáng kể. Sự kỳ thị cũng không còn lớn như trước đây.

Tin rằng, những nỗ lực sau hơn 20 năm của Việt Nam trong công tác này sẽ được duy trì một cách bền vững và thu được kết quả như mong muốn.

Bình luận

Đi lại

Đô thị

Giải trí

Kinh doanh

Diễn đàn