Có những con số chỉ cần đọc lên đã gợi cả một thời mất mát: một xóm nhỏ 24 hộ, có tới 9 liệt sĩ; một gia đình cùng năm nhận hai giấy báo tử; một người em nhập ngũ năm 1970, hy sinh hai năm sau đó.

Khi dấu tích chiến trường ngày càng mờ, những mẫu ADN và từng mẩu thông tin của thân nhân đang trở thành sợi dây nối quá khứ với hiện tại.

(Nhấn play bên dưới để nghe Kỳ 2):

“Chú Dương này đi nhập ngũ năm 1970. Năm 1972 đã hy sinh rồi. Gia đình tôi cũng có một liệt sĩ là trai và một liệt sĩ là rể, cùng báo tử năm đó đấy. Xóm chúng tôi có 24 hộ nhưng có tới 9 liệt sĩ báo tử...”

24 mái nhà, 9 người ra đi không trở lại. Trong ký ức của ông Nguyễn Văn Hoàng, anh trai liệt sĩ Nguyễn Văn Dương và người dân xã Tân Hương, huyện Phổ Yên, tỉnh Bắc Thái cũ (nay là tỉnh Thái Nguyên), những giấy báo tử ấy không đến riêng lẻ.

Chúng đến cùng một thời gian, gọi tên những người con, người chồng, người anh em của cả xóm. Nỗi đau của mỗi gia đình vì thế cũng trở thành ký ức chung của cộng đồng.

“Cái năm đấy phải nói là một cái xóm nhỏ... Xin lỗi... Nó vô cùng là tang thương, tang tóc. Mà đến giờ mỗi khi nhắc đến... mỗi khi nhắc đến, chúng tôi không cầm được nước mắt..”, ông Nguyễn Văn Hoàng - Anh trai liệt sĩ Nguyễn Văn Dương chia sẻ thêm.

Năm 1972 đến nay đã hơn nửa thế kỷ. Những người trực tiếp tiễn liệt sĩ lên đường phần lớn đã già, nhiều người không còn nữa. Mỗi chi tiết tưởng như nhỏ: một địa danh viết trong thư, tên một đơn vị, một người đồng đội, vị trí an táng ban đầu đều có thể là đầu mối rất quan trọng.

Nhưng đầu mối ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thu thập, kiểm chứng và kết nối với hồ sơ, với mẫu hài cốt, với dữ liệu của thân nhân.

Gia đình liệt sĩ Nguyễn Văn Dương hiểu rằng những tín hiệu mình giữ được rất mong manh. Nhưng mong manh không có nghĩa là vô vọng:

“Cũng rất là may mắn, đến giờ là được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước để cho gia đình chúng tôi có thể mở mang những cơ hội tìm thấy hài cốt của em tôi. Thế thì cũng rất chi là cảm ơn, gia đình cũng xin cung cấp một số tín hiệu, gọi là tín hiệu rất mong manh thôi, nhưng rất có thể cũng là những điều may mắn đến cho gia đình".

Trong "Chiến dịch 500 ngày đêm", việc lấy mẫu thân nhân được thực hiện để tạo lập dữ liệu gen, phục vụ đối sánh với mẫu hài cốt chưa xác định được thông tin. Một mẫu sinh phẩm tự nó chưa thể tạo nên cuộc đoàn tụ. Đằng sau kết quả đối sánh còn là cả chuỗi công việc rà soát hồ sơ, xác minh nguồn tin, tìm kiếm và quy tập, thu thập, bảo quản mẫu, phân tích ADN rồi mới có thể đi đến kết luận.

Tính đến ngày 18/8/2026, lực lượng chức năng trên cả nước đã lấy mẫu của 265.761 thân nhân liệt sĩ, phân tích 71.102 mẫu và đồng bộ 66.909 mẫu vào cơ sở dữ liệu. Mỗi con số là một người đang góp phần mở thêm cơ hội, gọi đúng tên cho những phần mộ chưa đủ thông tin.

Tại địa phương, thân nhân liệt sĩ Nguyễn Văn Dương đã hoàn thành thủ tục lấy mẫu. Việc tưởng như rất mới của khoa học lại bắt đầu từ một mong ước rất cũ của gia đình:

“Từ khi bắt đầu có chương trình 500 ngày đêm để tìm kiếm hài cốt liệt sĩ này, thực sự ở địa phương cấp xóm, cấp phường cũng đã làm những động thái, tức là có chỉ đạo ở trên để lấy mẫu xác định ADN. Gia đình cũng đã ra ngoài phường để thực hiện các thủ tục đó rồi.

Với chính sách rất nhân văn, gia đình rất xin chia sẻ và cảm ơn Đảng, Nhà nước đã có những chương trình rất hữu ích để có thể giúp các gia đình đem được hài cốt của em tôi về cùng quê hương bản quán, cùng với gia đình".

Một mẫu ADN hôm nay có thể phải chờ rất lâu mới tìm ra được mẫu phù hợp để đối sánh. Một thông tin được cung cấp hôm nay có thể phải trải qua nhiều lớp xác minh. Không ai có thể hứa trước ngày trở về. Nhưng khi dữ liệu đã được lưu trữ, hy vọng của gia đình không còn phụ thuộc vào trí nhớ đang phai mờ theo năm tháng.

Không chỉ gia đình liệt sĩ Nguyễn Văn Dương, trong xóm nhỏ ấy vẫn còn những gia đình chưa tìm thấy hài cốt liệt sĩ. Có liệt sĩ đã được đưa về quê hương, có người vẫn nằm lại ở một nơi chưa xác định. Bởi vậy, mong muốn của từng gia đình cũng là ước nguyện chung của cả xóm.

Từ một xóm nhỏ có 9 liệt sĩ, những mẫu ADN đang đi vào cơ sở dữ liệu lớn của cả nước. Khoa học không làm nỗi đau biến mất, nhưng khoa học cùng với hồ sơ và ký ức nhân chứng có thể giúp nỗi chờ đợi có một địa chỉ để gửi gắm.

9 con người của xóm nhỏ năm nào đã có tên trong ký ức quê hương. Hành trình hôm nay là để những cái tên ấy được nối đúng với nơi các anh đang nằm. Để nước mắt khi nhắc lại quá khứ, một ngày nào đó có thể đi cùng niềm an ủi: Người thân đã được tìm thấy, được gọi tên và được trở về.

---

Mời quý vị và các bạn đón nghe xem “500 ngày đêm, Hành trình gọi tên những người nằm lại (Kỳ 3): Cuộc chạy đua với thời gian".